İbrahimin üçüncü nümunəsi: Qurban

Böyük peyğəmbər İbrahimə (s) Allah oğul vəd etmişdi. Buna biz İbrahimin ikinci nümunəsində nəzər saldıq. Allah Öz vədini yerinə yetirdi. Əslində, Tövrat İbrahimin (s) hekayəsini davam edir və onun iki oğlu barədə yazır. Tövratda, Yaradılış 16-cı fəsildə İbrahimin Həcərdən doğulan oğlu İsmaildən, 14 il sonra isə, 21-ci fəsildə,  Saradan doğulan oğlu İshaqdan bəhs edilir. Təəssüf ki, onun evində bu iki qadın – Həcərlə Saranın arasında böyük rəqabət başladı; nəticədə İbrahim Həcəri və onun oğlunu evindən yola saldı. Bu, eləcə də, Allahın Həcərə və İsmailə xeyir-dua verməsi barədə buradan oxuya bilərsiniz. 

İbrahim peyğəmbərin qurbanı: Eid əl-adha üçün əsas

Beləliklə, tək bir oğul ilə öz evində qalmış İbrahim (s) ən böyük sınağı ilə rastlaşır. Bu sınaq bizə Düz Yolu açıqlayır. İbrahimin öz oğlunu qurban gətirməsinə aid Tövrat və Quranın mətnini buradan oxuya bilərsiniz. Kitablarda təsvir olunan məhz bu hekayəyə görə eid əl-adha bayram kimi qeyd edilir. Lakin bu, sadəcə tarixi hadisə deyildir. Bu, daha böyük bir şeydir.

Kitablarda yazılandan görə bilərik ki, İbrahim (s) üçün bu, sadəcə bir sınaq deyildi. İbrahim peyğəmbər olduğuna görə bu sınaq da bizim üçün bir ibrətdir. Biz bu sınaqda Allahın bizim qayğımıza qalması barədə öyrənə bilərik. Buradakı ibrət nədən ibarətdir? İbrahim öz oğlunun qurban təqdim ediləcəyi yerə ad vermişdi. Lütfən, bu ada fikir verin. Tövratın bu ayələri burada göstərilir; beləliklə, siz onları oxuya bilərsiniz.

“İbrahim başını qaldırıb baxdı və arxasında buynuzları kolluğa ilişmiş bir qoç gördü. İbrahim gedib qoçu götürdü və oğlunun əvəzinə yandırma qurbanı olaraq təqdim etdi. İbrahim o yeri Yahve-İre (İbrani dilində “Rəbb hazırlayar”) adlandırdı; buna görə də indiyə qədər belə deyilir: «Rəbbin dağında hazırlanacaq»” (Yaradılış 22:13-14).

İbrahimin o yerə verdiyi ada fikir verin. O, həmin yeri “Rəbb hazırlayar” adlandırdı. Burada keçmiş zaman, indiki zaman və ya gələcək zaman istifadə olunur? Aydındır ki, gələcək zamandır. Daha aydın etmək üçün növbəti ayədə izah edilir (bunu Musa (s) hadisədən təxminən 500 il sonra Tövratı yazanda əlavə etmişdi): «Rəbbin dağında hazırlanacaq». Yenə də, bu, gələcək zamandadır və söhbət gələcəkdən gedir. Əksər adamlar fikirləşir ki, söhbət qoçdan gedir. Bu qoç sıx meşədə ilişib qalmışdı və daha sonra İbrahim onu öz oğlunun əvəzinə qurban gətirdi. Lakin İbrahim bu yerə ad verəndə qoç artıq kəsilmiş, qurban təqdim edilmiş və yandırılmışdı. İbrahim artıq kəsilmiş, qurban təqdim edilmiş və yandırılmış qoçu nəzərdə tutsaydı, həmin yerə “Rəbb hazırladı” adını verərdi. Ad keçmiş zamanda olmalı idi. Musa (s) isə İbrahimin oğlunun yerində qurban gətirilmiş qoç barədə yazardı: «Rəbbin dağında hazırlandı». Ancaq həm İbrahim, həm də Musa yerin adını gələcək zamanda göstərdilər və buna görə də, artıq ölü və qurban gətirilmiş qoçu nəzərdə tutmurdular. 

Bəs, onlar nə haqda fikirləşirdilər? Cavabı tapmaq üçün görək hekayənin əvvəlində Allah İbrahimi qurban gətirmək üçün haraya göndərir:

Allah dedi: «Sevdiyin yeganə oğlunu – İshaqı götürüb Moriya torpağına get. Orada sənə göstərəcəyim bir dağda oğlunu yandırma qurbanı olaraq təqdim et» (2-ci ayə).

Bu, «Moriya» torpağında baş verdi. Bu torpaq haradadır? İbrahimin dövründə (təxminən, b.e.ə.2000-ci ildə) bu, səhralıq olduğuna baxmayaraq, min il sonra (təxminən, b.e.ə.1000-ci ildə) məşhur Padşah Davud orada Yerusəlim şəhərini saldı, onun oğlu Süleyman isə orada Məbədi tikdi. Biz bu barədə peyğəmbərlərin yazılarında oxuyuruq:

“Süleyman Yerusəlimdə atası Davuda Rəbbin göründüyü Moriya dağında, Yevuslu Ornanın xırmanında Davudun hazırladığı yerdə Rəbbin məbədini tikməyə başladı” (2 Salnamələr Kitabı 3:1).

Başqa sözlə, İbrahimin (və daha sonra Musanın) dövründə “Moriya dağı” səhrada yerləşən bir dağın zirvəsi idi. Lakin 1000 il sonra, Davud və Süleymanın dövründə bu yer İsrail xalqının mərkəzinə və paytaxtına çevrildi. Onlar burada Rəbbə məbəd tikdilər. Həmin yer bu gün də yəhudilər üçün müqəddəs hesab olunur. 

İsa əl Məsih və Moriya Dağında təqdim olunan qurban

Burada biz İsa əl Məsihə (s) və İncilə birbaşa istinadı görürük. Biz İsanın adlardan biri haqqında biləndə bu əlaqəni görürük. İsaya  bir çox ad verilmişdir. Onun ən tanınmış adı «Məsih» olub. İsanın daha bir vacib və məşhur adı var. Biz bunu İncildə, Yəhyanın Müjdəsində oxuyuruq; Yəhya peyğəmbər (İncildə Vəftizçi Yəhya) deyir:

“Ertəsi gün Yəhya İsanın ona tərəf gəldiyini görüb dedi: «Dünyanın günahını aradan götürən Allah Quzusu budur! “Məndən sonra bir Şəxs gəlir ki, məndən üstündür, çünki məndən əvvəl var idi” deyib haqqında danışdığım Kəs budur” (Yəhya 1:29-30).

Yəhya İsaya (s) daha az tanınan, lakin çox mühüm olan «Allah Quzusu» adını verdi. İndi isə gəlin İsanın həyatının sonuna nəzər salaq. O, harada həbs olundu və edama məhkum edildi? Yerusəlim şəhərində. Gördüyümüz kimi, bu, həmin o «Moriya Dağı»dır. Onun həbsi barədə çox aydın yazılıb:

“İsanın Hirodun idarə etdiyi vilayətdən olduğunu bildikdə Onu Hirodun yanına göndərdi. Çünki o günlər Hirod da Yerusəlimdə idi” (Luka 23:7).

Başqa sözlə, İsanın həbsi, məhkəməsi və edama məhkum edilməsi Yerusəlimdə ( = Moriya Dağında) baş verdi.

Gəlin indi İbrahimə qayıdaq. O, niyə bu yeri gələcək zamanda «Rəbbin dağında hazırlanacaq» deyə adlandırdı? O, peyğəmbər idi və gələcəkdə bu dağda nəyinsə hazırlanacağı ona açılmışdı. Həmin hekayədə İbrahimin oğlu sonuncu anda ölümdən xilas edilir, çünki onun əvəzində quzu ölür. İki min il sonra «Allahın Quzusu» adlandırılan İsa həmin yerdə həbs olunur və ölümə məhkum edilir!

Yerusəlimdə / Moriya Dağında baş verən hadisələrin vaxtları

Qurban İbrahimi ölümdən satın aldı

Bu, bizim üçün vacibdirmi? İbrahimin bu hekayəsinin sonuna diqqət yetirirəm. Quranın Saffat Surəsinin 31:107-ci ayəsində İbrahim (s) haqqında belə deyilir:

“Biz onun əvəzinə böyük bir qurbanlığı fidyə verdik”.

“Fidyə” ifadəsinin mənası nədir? Fidyə – girovu azad etmək üçün qiymət ödəməkdir. İbrahimin (s) fidyəsi nə deməkdir? O, nəyinsə girovu idi. Böyük peyğəmbər olduğuna baxmayaraq, bu, həqiqətdir! O, nəyin girovu idi? Onun oğlu haqqında hekayə bizə bu suala cavab verir. O, ölümün girovu idi. Peyğəmbər olduğuna baxmayaraq, ölüm onu girov etmişdi. Biz Adəmin nümunəsindən gördük ki, Allah Adəmi və onun övladlarını (peyğəmbərlər daxil olmaqla hər kəsi) ölümə məhkum etdi. Onların hamısı ölümün girovlarıdırlar. Ancaq elə olur ki, bu hekayədə İbrahim (s) qurbanlıq quzusu vasitəsilə satın alındı. Növbəti nümunələrə nəzər salsanız (Adəm, Habil və Qabil, Nuh, İbrahim 1) görəcəksiniz ki, peyğəmbərlər həmişə heyvan qurbanlarını gətirirdilər. Onlar qurbanın xilas gətirmək xüsusiyyətini bilirdilər.  Həmçinin, qurbanlar gələcək “Allahın Quzusu” olan İsaya işarə edirlər. Buna görə də, qurbanların İsaya da aidiyyəti var.

Qurban: Bizim üçün xeyir-dua

Moriya Dağındakı quzunun qurbanı bizim üçün də vacibdir. Mübadilənin sonunda Allah İbrahimə elan edir:

“Dünyanın bütün millətləri sənin nəslinin vasitəsilə xeyir-dua alacaq, çünki sən Mənim sözümə qulaq asdın” (Yaradılış 22:18).

Əgər siz «dünyanın bütün millətləri»ndən birinə mənsubsunuzsa (əlbəttə ki, mənsubsunuz!), bunun sizə aidiyyəti var, çünki vədə görə, siz Allahın Özündən «xeyir-dua» ala bilərsiniz! Bu, çox əhəmiyyətli məsələ deyilmi?! İbrahimin hekayəsinin İsa ilə əlaqəsi bizə necə xeyir-dua gətirə bilər? Bu əlaqə nə üçün xeyir-dua gətirir? Biz qeyd edirik ki, İbrahim (s) üçün fidyə verilmişdi və bəlkə də bu, bizim üçün bir işarədir. Ancaq həmin işarə bu hekayədə aşkar deyil. Beləliklə, biz Musanın iki nümunəsi ilə davam edəcəyik. Bunlar bizə cavabı aydın edəcək.

İndi isə mən sadəcə qeyd etmək istəyirəm ki, «övladı» sözü tək haldadır. Bu, cəm halda “övladlar”, adamlar, nəsillər və ya xalqlar deyildir. Vəd olunmuş xeyir-dua İbrahimin tək halda olan «övladı» vasitəsilə gəlməli idi. Həmin “övlad” barədə tək halda “o” deyilir; adamlar və millətlər üçün istifadə edilən cəm halda “onlar” istifadə edilmir. Musanın Pasxa nümunəsi bizə daha çox aydınlıq gətirəcək.

İbrahimin ikinci nümunəsi: Salehlik

Bizim hamımıza Allahdan nə lazımdır? Bu suala bir neçə cavab var, lakin biz Adəmin nümunəsindən gördük ki, bizim ilk və ən böyük ehtiyacımız salehlik və ya təqvadır. Adəmin oğulları olan bizlərə bilavasitə müraciət olunur:

“Ey Adəm oğulları! Sizə ayıb yerlərinizi örtəcək libas və bəzək-düzək nazil etdik. Təqva libası isə daha xeyirlidir. Bu, Allahın dəlillərindəndir. Bəlkə düşünüb (onlardan) ibrət alasınız” (Surə 7:26).

Beləliklə, “təqva” və ya “salehlik” nədir? Tövrat Allah haqqında bizə belə deyir:

“O, işləri kamil Qayadır, çünki bütün yolları haqdır, sadiq Allahdır, heç zaman haqsızlıq etməz, adil və doğru olan Odur” (Qanun 32:4)

Bu, Tövratda verilən Allahın salehliyinin təsviridir. Salehlik mükəmməllik deməkdir; saleh Allahın bütün yolları (sadəcə bəzi və ya əksər deyil, bütün yolları) ədalətlidir; O, heç bir haqsızlıq etmir (hətta kiçik bir haqsızlıq belə, etmir); doğru olan Odur. Bu salehlikdir və Tövrat Allahı belə təsvir edir. Bəs, bizə salehlik nə üçün lazımdır? Cavabı Zəburda tapırıq. Zəbur 15-də Davud yazır:

 “(1) Ya Rəbb, çadırında kim qalar?
Müqəddəs dağında kim məskən salar?
(2) Kamillik yolu ilə gedən,
Əməlisaleh olan,
Ürəkdən həqiqəti söyləyən,
(4) Dilinə böhtan gəlməyən,
Dostuna yamanlıq etməyən,
Qonşusunu təhqir etməyən,
Şərəfsizə xor baxan,
Rəbdən qorxanlarasa hörmət edən,
Zərərinə olsa belə, andından geri dönməyən,

(5) Sələmlə pul verməyən,
Təqsirsizin əleyhinə işləmək üçün rüşvət almayan.
Əsla sarsılmaz belə həyat sürən insan!” (Zəbur 15)

Davud “Ya Rəbb, çadırında kim qalar? Müqəddəs dağında kim məskən salar?” deyə soruşanda, əslində, “Cənnətdə Allah ilə kim ola bilər?” sualını nəzərdə tutur. Cavab 2-ci ayədə verilir: “Kamillik yolu ilə gedən, əməlisaleh olan”. Allahla birgə Cənnətdə belə bir adam yaşayacaq. Məhz buna görə bizə salehlik lazımdır. Allah ilə birgə Cənnətdə olmaq üçün salehlik tələb olunur, çünki Allah mükəmməldir.

İndi isə İbrahimin (s) həyatından ikinci ibrət dərsinə nəzər salaq. Kitablarda bu barədə yazılanları oxumaq üçün buraya tıklayın. İbrahim (s) «onun ardıcıllarından idi» və Allahın yolu ilə gedirdi – Tövrat və Quran (Surə 37:83) belə yazır. Beləliklə,  o, saleh olur (Yaradılış 15:6). Adəmin nümunəsində oxuduğumuz kimi, bizə məhz bu lazımdır. Beləliklə, bizim üçün vacib sual budur: İbrahim bu salehliyi necə əldə etdi?

Çox vaxt hesab edirəm ki, salehliyi mən iki yol ilə əldə edə bilərəm. Birinci yol (mənim düşündüyümə görə) – mən Allahın mövcudluğuna inanmalı və ya bunu etiraf etməliyəm. Mən Allaha «inanıram». Bu fikri Yaradılış 15:6-cı ayə dəstəkləyir. İbrahim (s) RƏBBƏ iman etmədimi? Ancaq daha çox diqqət yetirəndə mən başa düşdüm ki, o, bir Allahın mövcudluğuna yalnız inanmadı. Allah ona böyük vəd – oğul vədi vermişdi. İbrahim (s) bu vədə iman etməli idi. Bu barədə fikirləşin. İblis (və ya Şeytan) da Allahın mövcudluğuna inanır, lakin onun salehliyi yoxdur. Beləliklə, Allahın mövcudluğuna sadəcə inanmaq düzgün «Yol» deyil. Bu, kifayət deyildir.

Salehliyi əldə etməyin ikinci yolu (mənim fikrimcə) odur ki, mən ona layiq olmalı və ya onu xeyirxah və dini əməllərlə qazanmalıyam. Yaxşı işlərim pis işlərimdən çox olmamalıdır: dua, oruc və ya başqa dini əməllər məni salehliyə layiq edir, salehliyi qazandırır. Ancaq fikir verin ki, Tövrat bunu öyrətmir.

İbrahimRəbbə iman etdi və Rəbb bunu ona salehlik saydı(Yaradılış 15:6).

İbrahim salehliyi «qazanmadı»; Rəbb imanı ona salehlik saydı. Beləliklə, fərq nədədir? Əgər siz işləyib nəyisə «qazanırsınızsa», siz buna layiq olursunuz. Bu, öz haqqını almağa bənzəyir. Ancaq bir şey sizə sayılırsa, bu, sizə verilir. Bu, qazanılmır və ya siz buna layiq deyilsiniz.

İbrahim (s) Allahın mövcudluğunda çox inanan bir adam idi. O, dua edən, öz həyatını Allaha həsr edən, adamlara kömək edən bir şəxs idi (məsələn, öz qardaşı oğlu Luta kömək və dua edirdi). Biz bunlardan imtina etmirik. Lakin burada təsvir olunan İbrahimin «Yolu» o qədər sadədir ki, biz onu, demək olar ki, nəzərdən kənarda qoya bilərik. Tövrat bizə deyir ki, Allahın vədinə inandığına görə  İbrahimə (s) salehlik verildi. Bu, bizim fikrimizə ziddir; biz hesab edirik ki, salehliyi əldə etmək üçün Allahın mövcudluğunda inanmaq, xeyirxah və dini işlər (oruc, dua…) etmək kifayətdir. İbrahim bu yol ilə getmirdi. O, sadəcə, vədə inanmağı seçdi.

Oğul barədə Allahın vədinə inanmaq sadə görünsə də, əslində, asan deyildi. İbrahim (s) belə düşünərək vədə etinasızlıq göstərə bilərdi: əgər Allah ona oğul vermək istəsəydi və oğulu ona verə bilsəydi, bunu çoxdan etmiş olardı. Çünki İbrahim və onun arvadı Sara artıq yaşlı idilər, övlad dünyaya gətirən yaşı keçmişdi. İbrahimin birinci nümunəsində onun 75 yaşı var idi; bu yaşda o, öz doğma torpağından çıxıb Kənana yollandı. Həmin vaxt Allah ona «böyük milləti» vəd etmişdi. Bundan sonra çox il keçdi. İbrahim və onun arvadı Sara çox qocalmış və artıq uzun zaman idi ki, övlad gözləyirdilər. Lakin onların hələ də bir övladı belə, yox idi. Bu halda böyük millətdən heç söz ola bilməz. İbrahim (s) fikirləşə bilərdi: «Hər şeyə qadir Allah niyə bizə oğul vermədi?» Başqa sözlə, vəd barədə suallarına cavab tapmasa da, İbrahim (s) oğulun veriləcəyi barədə vədə yenə də, inanırdı. Övlad dünyaya gətirmək yaşları ötsə də, İbrahim (s) Allahın möcüzə edəcəyinə inanırdı. 

İbrahim (s) iman etdiyinə görə, gözləyərək, müvafiq hərəkət də edirdi. O, vəd olunmuş Kənan torpağında çadırlarda yaşayaraq Allahın vəd etdiyi oğulu gözləyirdi. O, vədi unudub geri, Mesopotamiya (müasir İraq) sivilizasiyasına, qohumlarının yanına qayıda bilərdi. Lakin İbrahim (s) vədə inanaraq və hər gün çətin şəraitdə yaşayaraq, bir çox il ərzində oğulu gözləyirdi. İbrahim (s) vədə o qədər əmin idi ki, həyatın adi məqsədləri – onun rahatlığı və rifahı daha onun üçün əhəmiyyət kəsb etmirdi. Əslində, vədin icrasını gözləmək – həyatın gündəlik məqsədləri üçün ölmək deməkdir. İbrahim (s) vədə iman edərək Allaha öz etibarını və sevgisini göstərdi.

Beləliklə, vədə «iman etmək», ağılla hərəkət etmədi. İbrahim öz həyatı, şöhrəti, təhlükəsizliyi, hərəkətləri barədə düşünmədən bu vədə ümid edirdi. İman etdiyinə görə o, müvafiq hərəkət edir və itaətkarlıqla gözləyirdi.

İbrahimin (s) nümunəsindən Allahın oğul vədinə inandığını və oğulu imanla aldığını görürük. Həmçinin ona Allahdan salehlik də verildi. İbrahim tamamilə özünü bu vədə tabe etdi. O, iman etməyib doğma torpağına (müasir İraqa) geri qayıda bilərdi. Allaha inanaraq, dua edərək, orucda və xeyirxah işlərdə davam edərək vədə məhəl qoymaya da bilərdi. Bu halda o, dindar olacaqdı, ancaq Allahdan ona «salehlik» verilməyəcəkdi. Quran Adəmin övladları olan bizim hamımıza deyir: «Təqva (salehlik) libası daha xeyirlidir». Bu, İbrahimin getdiyi Yol idi.

Biz çox şey öyrəndik. Cənnət üçün tələb olunan salehlik qazanılmır, Allah tərəfindən verilir. Salehlik bizə Allahın Vədinə iman edəndə verilir. Bəs, salehliyin verilməsi necə mümkün olur? İbrahimin üçüncü nümunəsinə nəzər salaq.  

İbrahimin birinci nümunəsi: Xeyir-dua

İbrahim! O, İbram* (s) kimi də tanınır. Monoteist dinlərin üçü də – İudaizm, Xristianlıq və İslam – İbrahimi nümunə hesab edir. Ərəblər və Yəhudilər onun oğulları İsmail və  İshaqın nəsli hesab etdikləri üçün İbrahimi ulu ataları hesab edirlər.  İbrahim peyğəmbərlərin sırasında vacib yer tutur, çünki sonrakı peyğəmbərlərin hamısı ona əsaslanır. Buna görə də biz bir neçə məqalədə İbrahimin (s) nümunəsinə nəzər salacağıq. Quranda və Tövratda İbrahim haqda birinci hekayəni oxumaq üçün buraya tıklayın.

Biz İbrahim (s) barədə bəhs edən Quran ayəsinə nəzər salsaq görəcəyik ki, ondan tayfalar törəməli idi. Bu  adamların daha sonra «böyük Padşahlığı» olacaqdı. Lakin bir kəsdən millətlərin törəməsi və onların böyük Padşahlığı olması üçün onun ən azı bir oğlu və torpağı olmalıdır.

İbrahimə (s) verilən vəd

Tövrat (Yaradılış 12:17) qeyd edir ki, Allah İbrahimin (s) nəslindən millətlər və Padşahlıq yaradacaqdır. Allah ona gələcəyin əsası olan bir vədi verdi. Gəlin bu vədə diqqət yetirək. Allah İbrahimə deyir:

“Səndən böyük bir millət törədəcəyəm, sənə xeyir-dua verəcəyəm, adını ucaldacağam və bərəkət qaynağı olacaqsan.
Sənə xeyir-dua verənlərə xeyir-dua verəcəyəm, sənə lənət edənləri lənətləyəcəyəm. Yer üzünün bütün tayfaları sənin vasitənlə xeyir-dua alacaq” (Yaradılış 12:2-3).

İbrahimin böyüklüyü

Mənim yaşadığım ölkədə bu gün bir çox adam Allahın mövcudluğu barədə düşünür, Tövrat vasitəsilə Onu tanımağın mümkün olub-olmaması barədə özlərinə sual verirlər. Qarşımızda vəd var, onun hissələrini biz  təsdiq edə bilərik. Bu vəhyin sonunda Allahın İbrahimə (s) bilavasitə söz verdiyi qeyd olunur: “adını ucaldacağam”. Biz XXI əsrdə yaşayırıq və  İbrahimin adı bütün yer üzündə, bütün tarix boyu ən tanınmış adlardan biridir. İbrahimə verilən vəd tarixdə hərfi mənada həyata keçdi.

Tövratın ən qədim surəti Ölü Dəniz sahilində tapılmış, b.e.ə. 200-100-cü illərə aid olan nüsxədir. Yəni bu vəd həmin tarixdə yazılı şəkildə artıq mövcud idi. O vaxt İbrahimin şəxsiyyəti və adı məşhur deyildi. Onu yalnız Tövrata riayət edən az saylı Yəhudilər tanıyırdı. Bu gün isə İbrahimin adı böyükdür. Beləliklə, bu vəd yazılandan əvvəl deyil, yazılandan sonra yerinə yetirildi.

İbrahimə verilən vədin bu hissəsi yerinə yetirilmişdir. Bunu hətta imansızlar belə, görür. Buna görə də Allahın İbrahimə verdiyi vədinin qalan hissəsi də yerinə yetiriləcək. Gəlin bunu öyrənməkdə davam edək.

Bizə gələn xeyir-dua

Biz İbrahimdən törənəcək «böyük millət» və İbrahimə veriləcək böyük «xeyir-dua» barədə vədi burada görürük. Lakin bu xeyir-dua təkcə İbrahimə aid deyildir, çünki burada İbrahimə həmçinin deyilir: «Yer üzünün bütün tayfaları sənin vasitənlə xeyir-dua alacaq». Gəlin bu sözlərə diqqət yetirək. Dini mənsubiyyətimizdən, millətdən, yaşadığımız ölkədən, sosial statusumuzdan, danışdığımız dildən asılı olmayaraq, siz və mən “yer üzünün bütün” tayfalarına aidik.  Bu vəd bu gün yaşayan hər bir adama aiddir. Bu vəd sizə də aiddir. Dinlər, millətlər, dillər adamları çox vaxt bölür və münaqişələrə səbəb olur. Bu vəd isə adamları bölən cəhətləri aradan qaldırır. Necə? Nə vaxt? Söhbət hansı xeyir-duadan gedir? Ayədə təfsilatlar verilməsə də, aydındır ki, İbrahimin (s) vədi sizə və mənə aiddir. Vədin bir hissəsi həyata keçdiyinə görə əmin ola bilərik ki, vədin bizə aid hissəsi də mütləq həyata keçəcək. Sadəcə, onun yolunu tapmalıyıq.

Fikir verin ki, İbrahim Allahın vədini eşidəndə Ona itaət etdi:

«İbram Rəbbin ona söylədiyi kimi oradan çıxdı» (4-cü ayə).

İbrahimin Ur şəhərindən Kənana səfərinin xəritəsi

Vəd olunmuş Torpağa səfər nə qədər çəkdi? Xəritə İbrahimin (s) səfərini göstərir. O, əvvəlcə Ur şəhərində (bu gün Cənubi İraqın ərazisi) yaşayırdı. Oradan Xarana (Şimali İraq) köçdü. Daha sonra İbrahim (s) Kənan adlanan torpağa köçdü. Gördüyünüz kimi, bu, uzun səfər idi. O, dəvə, at və ya eşşəyin belində yol getsəydi, bu səyahət bir neçə ay çəkmiş olardı. İbrahim öz qohumlarını, rahat yaşayışını, təhlükəsizliyini tərk edib (o vaxt Mesopotamiya sivilizasiyanın mərkəzi idi) tanımadığı yerə getdi. Tövrat bizə deyir ki, bu vaxt İbrahimin 75 yaşı var idi!

Əvvəlki peyğəmbərlər kimi İbrahim (s) heyvan qurbanları təqdim edir

Tövrat həmçinin bizə deyir ki, İbrahim (s) Kənan torpağına sağ-salamat gəlib çatanda…

“ona görünən Rəbbə orada bir qurbangah düzəltdi” (7-ci ayə).

Habil və Nuh kimi, İbrahim də Allaha qurban gətirərək heyvanın qanını axıtdı. Biz peyğəmbərlərin Allaha məhz belə sitayiş etdiyini görürük.

İbrahim (s) bu qoca yaşında yeni torpağa səyahət etməklə öz həyatını böyük təhlükəyə saldı. Lakin bunu etməklə o, Allahın vədinə tabe oldu. Bunu xeyir-dua almaq və bütün adamlar üçün xeyir-dua mənbəyinə çevrilmək üçün etdi. Məhz buna görə İbrahim (s) bizim üçün bu qədər vacibdir. Daha sonra İbrahimin ikinci nümunəsinə nəzər salacağıq.

* Daha sonra Allah onun adını dəyişdi, İbram (uca ata) əvəzinə İbrahim (çoxlarının atası) qoydu. O, öz sonuncu adı ilə daha çox tanınır.

Lutun nümunəsi

Lut İbrahimin (s) qardaşı oğlu olub. Lut pis adamlarla dolu olan bir şəhərdə yaşamağı seçmişdi. Allah bunu bütün adamlara nümunə etdi. Nümunə nədən ibarətdir? Cavabı tapmaq üçün bizim burada iştirak edən  adamlara diqqət yetirməliyik. Tövratda və Quranda Lut barədə oxumaq üçün buraya tıklayın.

Tövratda və Quranda biz insanların üç növünü və həmçinin Allahın mələklərini (və ya elçilərini) görə bilərik. Gəlin hər birinə növbə ilə nəzər salaq.

Sodomun  sakinləri

Bu  adamlar  çox pozğun idi. Sodomun sakinləri kişiləri zorlamaq istəyirdilər. Əslində isə, bu kişilər Allahın mələkləri idi. Bu, elə böyük günah idi ki, Allah mühakimə edərək bütün şəhəri məhv etməyi qərara aldı. Bu mühakimə Adəmə verilən mühakiməyə uyğun idi. Geri qayıdaraq, Allahın Adəmi xəbərdarlıq etməsini bir daha oxusaq görəcəyik ki, günahın cəzası ölümdür. Heç bir başqa cəza (döyülmə, zindana salınma) kifayət deyildi. Allah Adəmə demişdi:

“Xeyirlə şəri bilmə ağacının meyvəsindən yemə, çünki ondan yeyən gün hökmən öləcəksən” (Yaradılış 2:17)

Eləcə də, Sodom şəhərinin sakinləri öz günahlarının cəzasında ölməli oldular. Faktiki olaraq, bütün şəhər və şəhərdə yaşayan hər kəs göydən yağan odla məhv edildi. Bu nümunə daha sonra İncildə belə izah edilir:

“Günahın əvəzi ölümdür” (Romalılara 6:23)

Lutun kürəkənləri 

Nuhun nümunəsində Allah bütün dünyanı mühakimə etdi və Adəmin nümunəsində gördüyümüz kimi, həmin mühakimə böyük daşqındakı ölümlə nəticələndi. Tövrat və Quran bizə deyir ki, o vaxt bütün dünya «şər» içində idi. Allah Sodom sakinlərini pozğun və pis olduqlarına görə mühakimə etdi. Özümü Sodom sakinləri ilə müqayisə etsəm, deyə bilərəm ki, Allahın mühakiməsi mənə aid deyil, çünki mən onlar qədər pis deyiləm; mən Allaha inanıram, bir çox xeyirxah işlər görürəm və belə pis hərəkətləri heç vaxt etməmişəm. Əməllərim məni Allahın cəzasından xilas edirmi? Lutun kürəkənlərinin nümunəsi məni xəbərdar edir. Onlar homoseksual zorakılığı etməyə çalışan kişilərin bandasının bir hissəsi deyildilər. Buna baxmayaraq, onlar Allahın Mühakiməsi barədə xəbərdarlığa ciddi yanaşmadılar. Faktiki olaraq, Tövrat bizə deyir ki, kürəkənlər Lutun sözlərini eşidəndə «o zarafat edir» deyə, fikirləşdilər. Onların taleyi şəhərin digər sakinlərinin taleyindən fərqli oldumu? Xeyr! Onlar eyni tale ilə üzləşdilər. Nəticədə bu kürəkənlərin və Sodomun pis sakinlərinin arasında heç bir fərq olmadı. İbrət budur ki, hər kəs bu xəbərdarlığa ciddi yanaşmalıdır. Xəbərdarlıqlar yalnız pis adamlar üçün deyil.

Lutun arvadı

Lutun arvadı da böyük bir nümunədir. Həm Tövratda, həm də Quranda o, başqa  adamlarla birlikdə məhv oldu. O, peyğəmbərin arvadı idi. Ancaq onun Sodom sakinləri kimi homoseksualizmdə iştirak etməməsinə baxmayaraq, Lut ilə onun yaxın əlaqəsi onu xilas etmədi. Mələklər onlara əmr etmişdi:

“Heç kəs dönüb arxaya baxmasın” (Surə 11:81) Hud;

“Arxana baxma” (Yaradılış 19:17).

Tövrat bizə deyir:

“Ancaq Lutun arvadı dönüb geriyə baxdı və duz sütununa çevrildi” (Yaradılış 19:26).

Onun dönüb geriyə baxmasının mənası burada izah edilmir. Məsələ bundadır ki, o, Allahın kiçik əmrini poza biləcəyini fikirləşdi və bunun əhəmiyyət daşımayacağına ümid etdi. Onun taleyi Sodomun şər sakinlərinin taleyi ilə eyni oldu – ölüm. Bu, bizim üçün böyük əhəmiyyət kəsb edən bir nümunədir. Heç vaxt «kiçik» günahları Allah mühakimə etmir deyə fikirləşməməliyik. Lutun arvadının nümunəsi bizi belə səhv düşüncə barədə xəbərdar edir.

Lut, Allah və mələklər

Adəmin nümunəsində gördüyümüz kimi, Allah Mühakimə edəndə Mərhəməti də verdi. Həmin Mühakimə zamanı Allah ilk insanları dəri paltarlarla təmin etdi. Nuhun nümunəsində Allah Mühakimə edərkən gəmi vasitəsilə Öz Mərhəmətini göstərdi. Yenə də, Mühakimə edərək, Allah həmçinin adamlara Mərhəmət etdi. Tövrat bunu təsvir etdi:

“Lut yavaş tərpəndi. Rəbb ona mərhəmət etdiyinə görə həmin şəxslər onun, arvadının və iki qızının əlindən tutub şəhərdən kənara çıxartdılar” (Yaradılış 19:16)

Biz bundan nə öyrənə bilərik? Əvvəlki nümunələrdə gördüyümüz kimi, Allah yenə Mərhəmət edərək çıxış yolu verdi: onlara kömək göstərib şəhərdən çıxartdı. Mərhəmətli Allah, məsələn, şəhərdə göydən yağdırılan oda tab gətirən bir sığınacaq vermədi. Mərhəməti almaq üçün yalnız bircə yol var idi: mələklərin bələdçiliyi ilə şəhərdən çıxmaq. Allah Lutun mükəmməl olduğuna görə ona və onun ailəsinə Mərhəmət etmədi. Faktiki olaraq, həm Tövratda, həm də Quranda biz görürük ki, Lut öz qızlarını zorakı adamlara təklif edirdi, bu da, heç də alicənab hərəkət deyil. Tövrat yazır ki, mələklər Lutu xəbərdar edəndə o, «yavaş tərpəndi». Rəbb ona mərhəmət etdiyinə görə onun əlindən tutub şəhərdən kənara çıxartdı. Bu, bizə bir ibrətdir: Allah bizə Mərhəmət edəcək və bu, bizim əməlimizdən asılı deyil. Lut kimi, biz də Mərhəməti qəbul etməliyik ki, O, bizə kömək edə bilsin. Kürəkənlər Mərhəməti qəbul etmədilər və onun xeyrini görmədilər.

Tövrat bizə deyir: Allah Luta Mərhəmət etdi, çünki onun əmisi, böyük Peyğəmbər İbrahim (s) onun üçün dua etmişdi (Yaradılış Kitabındakı mətni oxumaq üçün buraya tıklayın). Tövrat yazır: “Dünyanın bütün millətləri sənin nəslinin vasitəsilə xeyir-dua alacaq, çünki sən Mənim sözümə qulaq asdın” (Yaradılış 22:18). Bu vəd bizi hazır etməlidir, çünki kim olduğumuzdan, hansı dildə danışdığımızdan, hansı dinə mənsub olduğumuzdan, harada yaşadığımızdan asılı olmayaraq, siz və mən “dünyanın bütün millətlərinə” aidik. İbrahimin duası ilə Allah layiq olmayan Luta Öz Mərhəmətini verdisə, İbrahimin xeyir-duasına görə Allah “dünyanın bütün millətlərinə” aid olan bizlərə də Öz Mərhəmətini verəcək. Bunu nəzərə alaraq Tövratı oxumaqda davam edirik və İbrahimin nümunəsinə nəzər salırıq.

Nuhun nümunəsi

Biz xronoloji ardıcıllıqla əvvəldən başlayıb (Adəm/Həvva, Habil/Qabil) Tövratda növbəti adı çəkilən böyük peyğəmbər Nuha (s) keçirik. O, Adəmdən 1600 il sonra yaşayıb. Qərbdə yaşayan bir çox adam Nuh peyğəmbərin (s) dövründə baş vermiş su daşqını haqqında hekayəni inanılmaz hesab edir. Ancaq dünyada daşqın zamanı çöküntü ilə formalaşan yağıntı qayaları olduqca çoxdur. Beləliklə, bizdə bu daşqının fiziki dəlili var. Bəs, Nuhun nümunəsində nəyə diqqət yetirməliyik? Tövrat və Quranda Nuh (s) barədə ayələri oxumaq üçün buraya tıklayın.

Mərhəməti almaq və ya itirmək

Mən Allahın Mühakiməsi haqqında Qərb sakinləri ilə danışanda çox vaxt belə cavab alıram: “Mühakimə barədə çox narahat deyiləm, çünki Allah çox mərhəmətlidir, məni mühakimə etməz”. Mühakimə barədə belə düşünməyin səhv olduğunu mənə məhz Nuhun (s) həyatı açdı. Bəli, Allah mərhəmətlidir və O dəyişmir. O, həmçinin, Nuhun (s) günlərində də mərhəmətlə dolu idi. Lakin buna baxmayaraq,  bütün dünya (Nuh ilə onun ailəsi istisna olmaqla) həmin cəzada məhv oldu. Bəs Allahın mərhəməti onda harada idi? Onun mərhəməti gəmidə idi. Necə ki, Quran bizə deyir:

“(Kafirlər) onu yalançı hesab etdilər. Biz onu və onunla birlikdə gəmidə olanları xilas etdik. Ayələrimizi yalan hesab edənləri isə (suya) qərq etdik. Doğrudan da, onlar kor adamlar idilər” (Əraf. 7:64).

Rəhmli Allah Nuh peyğəmbərdən (s) istifadə edərək, bir gəmi təşkil etdi. Gəminin qapıları hamı üçün açıq idi. Hər kəs o gəmiyə minib mərhəmətlə xilas ola bilərdi. Problem onda idi ki, adamların əksəriyyəti iman etmədi. Onlar Nuha (s) güldülər və gələcək Mühakiməyə inanmadılar. Onlar gəmiyə minsəydilər, Mühakimə zamanı məhv olmazdılar.

Müqəddəs Quranda olan hissə də bizə deyir ki, Nuhun oğullarından biri Allaha və gələcək Mühakiməyə inanırdı. Onun dağa çıxması Allahın mühakiməsindən qaçmağa cəhd etdiyini göstərir (yəni o, Allaha və Onun cəzasına inanmışdı). Ancaq yenə də, burada bir problem var idi. İman etməsinə baxmayaraq,  o, tabe olmadı; Mühakimədən xilas olmaq üçün öz yolunu icad etməyi qərara aldı. Onun atası isə ona demişdi:

“Bu gün, Allahın rəhm etdiklərindən başqa heç kəs Onun əmrindən qoruna bilməz!” (Hud.11:43)

Xilas olmaq üçün bu oğula öz səyləri deyil, Allahın Mərhəməti lazım idi. Onun dağa qalxmaq cəhdi faydasız oldu. Nəticədə o, Nuh peyğəmbərə (s) istehza edənlərlə birgə suda boğularaq öldü. Lakin gəmiyə minsəydi, mühakimə zamanı xilas ola bilərdi. Biz bundan görə bilərik ki, xilas üçün sadəcə Allaha və Mühakiməyə inanmaq kifayət deyildir. Xilas üçün öz düşüncəmizə deyil, Allahın təmin etdiyi Mərhəmətə itaət etməkdir. Onda biz Mərhəməti alacağıq. Biz Nuhun nümunəsində gəmini görürük. Bu, həm Allahın hamıya göstərdiyi Mühakiməsinin nümunəsi, həm də Onun Mərhəmət və xilasının vasitəsi idi. Hər kəs gəminin tikildiyini müşahidə edə bilirdi. Gəmi həm Mühakimənin, həm də, Mərhəmətin aydın rəmzi idi. Nümunədən görürük ki, Allahın mərhəməti yalnız Onun qoyduğu yol ilə əldə edilə bilər.

Beləliklə,  niyə Nuh Allahın Mərhəmətini aldı? Tövrat bu sözü bir neçə dəfə təkrar edir:

“Rəbb Nuha necə əmr etmişdisə, o da hər şeyi eləcə yerinə yetirdi”.

Mən özümdə görürəm ki, həmişə başa düşdüyümü, xoşladığımı və razı olduğumu etməyə meyilliyəm. Əminəm ki, Nuhun (s) da ağlına bir çox suallar gəlirdi. O, Allahın su daşqını barədə xəbərdarlığı və torpaqda böyük bir gəmi tikmək əmri barədə çox düşünürdü. Əlbəttə, Nuh (s) başqa sahələrdə də yaxşı adam idi; gəmini tikməyə aid öz qərarını da verə bilərdi. Lakin Rəbb Nuha necə əmr etmişdisə, o da hər şeyi eləcə yerinə yetirdi. O, öz atasının sözünə baxmadı, öz dərrakəsinə etibar etmədi, ona rahat olanı etmədi, hətta ağıllı hesab etdiyi işi də görmədi. Nuh (s) bizim üçün böyük nümunədir.

Xilas üçün qapı

Tövrat həmçinin deyir ki, Nuh, onun ailəsi və heyvanlar  gəmiyə girəndən sonra

“Rəbb gəminin qapısını örtdü” (Yaradılış 7:16).

Hər şeyə nəzarət edən Allah idi. Gəminin qapısını da Nuh (s) deyil, Allah Özü örtdü. Cəza gələndə və sular aşıb-daşanda adamlar gəminin qapısını bayırdan nə qədər döysələr də, Nuh onu açmağa cəhd etmədi. Həmin qapını Allah idarə edirdi. Digər tərəfdən, gəminin içindəkilər rahat ola bilərdilər, çünki qapıya nəzarəti Allah Özü edirdi; heç bir külək və ya dalğa qapını aça bilməzdi. Onlar Allahın qayğısı və Mərhəməti içində təhlükəsiz idilər.

Allah heç vaxt dəyişmir. Ona görə də, bu, həmçinin, bu gün bizə də aiddir. Bütün peyğəmbərlər daha bir Mühakimə barədə xəbərdarlıq edirlər. Bu, od ilə cəza olacaq. Ancaq Nuhun (s) nümunəsindən görürük ki, Öz Mühakiməsi ilə bərabər Allah Öz Mərhəmətini də təklif edəcək. Mərhəməti əldə etmək üçün biz “gəminin” yeganə xilas qapısını axtarmalıyıq.

Peyğəmbərlərin təqdim etdikləri qurbanlar

Tövrat Nuh (s) barədə bizə həmçinin deyir:

“Nuh Rəbbə bir qurbangah düzəltdi. O hər cür pak heyvandan və pak quşdan götürüb orada yandırma qurbanı təqdim etdi” (Yaradılış 8:20)

Bu, Adəm/Həvva ilə Habil/Qabilin nümunələrində gördüyümüz qurban növüdür. Yəni Nuh dua ilə qurban təqdim edəndə heyvan öldü, qan axıdıldı, Nuh peyğəmbər (s) özü isə Allah tərəfindən qəbul olundu. Əslində, Tövrat deyir ki, bu qurban təqdimatından sonra Allah Nuha “Allah Nuha və onun oğullarına xeyir-dua verdi” (Yaradılış 9:1) və yer üzünü su ilə bir daha məhv etməyəcəyinə dair “Nuh ilə əhd bağladı” (Yaradılış 9:8). Görünür, Nuhun təqdim etdiyi qurbanlıq heyvanının ölümü, qanın axıdılması Allaha ibadətdə çox böyük əhəmiyyət kəsb edir. Bu, nə qədər əhəmiyyətlidir? Bundan sonra Lut haqqında ayələrə keçərək Tövratın peyğəmbərləri barədə oxumaqda davam edirik.

Habil və Qabilin nümunəsi

Əvvəlki məqalədə biz Adəm və Həvvanın nümunəsinə baxdıq. Onların iki oğlu var idi. Bu oğulların arasında bədbəxt hadisə baş verdi. Bu, bəşər tarixində ilk qətlin hekayəsidir. Ancaq biz onların nümunəsinə nəzər salıb ümumi prinsipi dərk etmək istəyirik. Beləliklə, gəlin birlikdə oxuyaq və öyrənək. (Mətni başqa pəncərədə açmaq üçün buraya tıklayın).  

Qabil və Habil: İki cür qurban gətirən iki oğul

Tövratda Adəm və Həvvanın iki oğlu Qabil və Habildir. Quranda onların adları çəkilməsə də, İslam ənənəsində Qabil və Habil kimi tanınırlar. Onların hər biri Allaha qurban təqdim etdi, lakin Qabilin deyil, yalnız Habilin qurbanı qəbul edildi. Qısqanclıqdan Qabil öz qardaşını öldürdü, ancaq öz cinayətinin xəcalətini Allahdan gizlədə bilmədi. Bu hekayədən yaranan vacib sual budur: Niyə Qabilin deyil, məhz Habilin qurbanı qəbul edildi? Bir çoxları güman edir ki, səbəb iki qardaşın fərqli olmasındadır. Ancaq mətni diqqətlə oxusaq başqa cür fikirləşəcəyik. Tövrat aydın yazır ki, qardaşlar müxtəlif qurbanlar təqdim etmişdilər. Qabil Rəbb Allaha «torpağın bəhrəsindən» təqdim gətirdi, Habil isə «sürüsündə ilk doğulan heyvanlardan bir neçəsini və onların piyini təqdim etdi». Bu göstərir ki, Habil öz sürüsündən qoyun və ya keçi kimi heyvan qurban gətirdi.

Burada biz Adəmin nümunəsi ilə əlaqəni görürük. Adəm öz xəcalətini yarpaqlarla örtməyə çalışdı, ancaq yaxşı paltar üçün heyvanın dərisi (və heyvanın ölümü) tələb olundu. Yarpaqların, meyvə-tərəvəzin qanı yoxdur, buna görə də adamlar və heyvanlar kimi həyat sürmürlər. Qanı olmayan yarpaqların örtüyü Adəm üçün kifayət deyildi; eyni ilə, Qabilin Allaha təqdim etdiyi qansız meyvə-tərəvəz qurbanı da məqbul olmadı. Habil heyvanların «piyini təqdim etdi». Bunun üçün əvvəlcə heyvanın qanı tökülməli və axıdılmalı idi. Adəm ilə Həvvanın geyimi üçün dərini təmin edən heyvanın da qanı axıdılmışdı.  

Məncə, çox gənc ikən öyrəndiyim bir ifadə ilə bu nümunəni cəmləşdirə bilərik: «Cəhənnəmə aparan yol yaxşı niyyətlərlə döşənir». Bu ifadə Qabilə də aiddir. O, Allaha inanırdı və qurbanla Ona sitayiş etmək üçün gəlməsi bunu göstərdi. Ancaq Allah qurbanı qəbul etmədi və beləliklə, onu da qəbul etmədi. Axı niyə? Məgər Qabilin münasibəti pis idi? Bu barədə mətndə deyilmir. Bəlkə də, Qabilin niyyətləri və münasibəti çox yaxşı olub. Onun atası olan Adəmin  nümunəsi cavabı tapmaqda bizə kömək edir. Allah Adəm və Həvvanı mühakimə edəndə onları ölümlə cəzalandırdı. Beləliklə, ölüm onların günahlarının əvəzi idi. Sonra Allah onlara bir əlamət verdi: onların çılpaqlıqlarını örtmüş heyvan dərisindən olan paltar. Aydındır ki, həmin heyvan ölməli oldu. Heyvan öldü və qan töküldü ki, Adəm və Həvvanın xəcaləti örtülsün. İndi onların oğulları qurbanları gətirdi, ancaq yalnız Habilin  qurbanında («onların piyini təqdim etdi») ölüm və qanın axıdılması oldu. «Torpağın bəhrəsi» sağ olmadığı üçün eyni ilə ölə bilməz, çünki onun axıtmaq üçün qanı yoxdur.

Bizə aid əlamət: Qanın axıdılması

Allah burada bizə dərs öyrədir. Allaha yaxınlaşmağımızın yolunu biz müəyyən etmirik. Bu yolu Allah Özü göstərir və biz buna itaət edib-etməməyimizə özümüz qərar veririk. Allahın yolu budur: qurban ölməlidir, onun qanı axıdılmalıdır. Məndən olsaydı, bəlkə də, başqa bir yolu üstün tutardım, çünki Allaha özümdə olanı vermək istərdim. Şəxsən mən Allaha heyvanın ölümünü deyil, öz vaxtımı, gücümü, pulumu, dualarımı və ithafımı qurban olaraq təqdim edə bilərdim. Lakin Allahın tələb etdiyi şey məhz qurbanın ölümü və axıdılan qandır. Başqa heç bir şey kifayət deyil. Növbəti peyğəmbərlərin nümunələrində belə növ qurbanları görmək maraqlı olacaq.

Adəmin nümunəsi

Adəm və onun arvadı Həvva xüsusi insanlar olublar, çünki onlar bilavasitə Allah tərəfindən yaradılmış və Eden Bağında yaşamışdılar. Beləliklə, biz onlardan vacib şeylər öyrənə bilərik. Adəm haqqında Quranda iki, Tövratda isə bir hissə var. (Onları oxumaq üçün Buraya tıklayın).

Bu mətnlər çox oxşardır. Hər iki mətndə eyni şəxslərdən söhbət gedir (Adəm, Həvva, Şeytan (İblis), Allah); hər iki mətndə eyni yerdən (Bağdan) bəhs edilir; hər iki mətndə Şeytan (İblis) yalan danışır və Adəm ilə Həvvanı aldadır; hər iki mətndə Adəm və Həvva öz çılpaqlıqlarının eybini gizlətmək üçün yarpaqları geyinirlər; hər iki mətndə Allah gəlir və mühakimə edərək sözünü deyir; hər iki mətndə Allah onların çılpaqlıqlarının eybini örtmək üçün paltar (yəni geyim) təmin edərək Öz mərhəmətini göstərir. Quran «Adəm oğulları» olan bizlər üçün bunu «Allahın dəlilləri» adlandırır. Beləliklə, bu, sadəcə tarixdə baş vermiş müqəddəs hadisə deyil. Biz Adəmin hekayəsindən ibrət götürə bilərik.

Adəmin bizə xəbərdarlığı

Allah mühakimə etməzdən əvvəl Adəm və Həvva yalnız bir dəfə itaətsizlik günahını etdilər. Orada, məsələn, on itaətsizlik günahı olmayıb ki, doqquz dəfə xəbərdarlıq edəndən sonra Allah nəhayət mühakimə etsin. Allah baş vermiş təkcə bir itaətsizliyi mühakimə etdi. Bir çox adam güman edir ki, Allah onları yalnız çoxlu günah edəndən sonra mühakimə edəcək. Onlar fikirləşirlər ki, əgər başqalarından daha az günah etsələr və ya öz xeyirxah işləri digər adamların pis əməllərindən sayca çox olsa, bəlkə də, Allah onları mühakimə etməyəcək. Adəm və Həvvanın təcrübəsi bunun belə olmadığı barədə bizi xəbərdar edir. Allah hər  bir itaətsizlik günahını mühakimə edəcək.

Bunu aydınlaşdırmaq üçün gəlin Allaha itaətsizliyi bir ölkənin qanununu pozmaq ilə müqayisə edək. Yaşadığım Kanadada, əgər mən bir qanunu pozsam (məsələn, nəsə oğurlasam), ölkə məni mühakimə edə bilər. Mən yalvarıb-yaxara bilmirəm ki, qətl etməmişəm və kiçik bir şeydə qanunu pozmuşam. Kanada ölkəsinin mühakiməsi ilə üzləşmək üçün mənə bir qanunu pozmaq kifayətdir. Bu, Allah ilə eynidir.

Adəm ilə Həvva yarpaqlarla özlərinə geyim düzəldəndə, görürük ki, onlar utandılar və öz çılpaqlıqlarını örtməyə çalışdılar. Eyni ilə, mən də utandıran bir iş görəndə, bunu ört-basdır etməyə və başqalarından gizlətməyə çalışıram. Lakin Adəmin səyləri Allah qarşısında puç idi. Allah onların səhvlərini gördü və həm hərəkət etdi, həm də Öz sözünü dedi.

Mərhəmətli Allahın mühakimədə hərəkəti

Biz üç hərəkəti görə bilərik:

  1. Allah onları ölümə məhkum edir – onlar öləcəklər.
  2. Allah onları Cənnət Bağından çıxarır. Yer üzündə onlar daha çətin həyat yaşamalıdırlar.
  3. Allah onlara dəri paltarlar verir.

Maraqlıdır ki, bunlar hətta bu gün də bizim hamımıza təsir göstərir. Hər kəs ölür; heç kəs – peyğəmbər və ya peyğəmbər olmayan, hələ Cənnət Bağındakı Həyat Ağacının yanına qayıtmamışdır; hər kəs paltar geyməkdə davam edir. Faktiki olaraq bu üç şey elə «normaldır» ki, biz bu həqiqəti unuduruq: Allahın Adəmlə Həvvaya etdiklərini minlərlə il sonra yaşayan bizlər hələ də hiss edirik. Əslində, həmin gün baş vermiş hadisənin nəticələri hələ də təsirlidir.

Geyim rəhmli Allahın hədiyyəsi idi; onların eybi artıq örtülmüşdü. Bəli, Allah mühakimə etdi, ancaq O, həmçinin mərhəmət də etdi. O, bunu etməyə də bilərdi. Adəm və Həvva itaətsizlik hərəkətlərinin əvəzində çoxlu xeyirxahlıq edib mərhəmətə layiq olmadılar və Allahdan onlara verilmiş paltarları qazanmadılar. Adəm və Həvva Allahın hədiyyəsini qəbul etdilər. Onlar buna layiq deyildilər və bunu qazanmadılar. Ancaq bu, nəyinsə bahasına mümkün oldu. Tövrat bizə deyir ki, geyim dəridən idi. Beləliklə, paltarlar heyvandan götürülmüşdür. O vaxta qədər ölüm olmamışdı. Geyim üçün tələb olunan dəri heyvanın həyatı bahasına başa gəldi. Heyvan öldü ki, Adəm və Həvva Allahdan mərhəmət ala bilsinlər.

Quran bizə deyir ki, bu geyim onların xəcalətini örtdü; əslində isə, onlara «salehlik» örtüyü lazım idi. Müəyyən mənada onların paltarı (dərilər) salehliyin (təqvanın) əlaməti idi. Bu, bizim üçün bir dəlildir.

«Ey Adəm oğulları! Sizə ayıb yerlərinizi örtəcək libas və bəzək-düzək nazil etdik. Təqva libası isə daha xeyirlidir. Bu, Allahın dəlillərindəndir. Bəlkə düşünüb (onlardan) ibrət alasınız» [Surə 7:26 (Hündürlüklər)].

Yaxşı bir sual yaranır: biz «təqva libasını» necə əldə edə bilərik? Daha sonra peyğəmbərlər çox vacib olan bu suala cavab verəcəklər.

Mühakimə və mərhəmət edən Allahın sözləri

Allah bu üç şeyi yalnız Adəmlə Həvvaya və bizə (onların övladlarına) etmir. Həmçinin, Allah Öz Sözünü deyir. Hər iki mətndə Allah «düşmənçilik» haqqında danışır. Ancaq Tövratda O əlavə edir ki, bu «düşmənçilik» qadın ilə ilanın (Şeytanın) arasında olacaq. Həmin mətn aşağıda verilir. Mən sadəcə xatırladılan şəxslərin adlarını mötərizədə əlavə etmişəm. Allah deyir:

«Mən (Allah) səninlə (Şeytanla) qadın arasına, Sənin balanla (Şeytanın balası ilə) onun (qadının) övladı arasına Düşmənçilik salıram. Bu övlad (qadının övladı) sənin (İblisin) başından vuracaq, Sən (İblis) də onu (qadının övladını) dabanından sancacaqsan» (Yaradılış 3:15).

Bu tapmacadır, ancaq bunu anlamaq olur. Diqqətlə oxusanız görəcəksiniz ki, burada beş şəxsin adı çəkilir VƏ burada gələcəyə aid peyğəmbərlik edilir. Beş şəxs bunlardır:

  1. Allah
  2. Şeytan (və ya İblis)
  3. Qadın
  4. Qadının övladı
  5. Şeytanın övladı

Tapmacadakı şəxslərin gələcəkdə bir-biri ilə əlaqəsi növbəti şəkildə göstərilir.

Allahın Cənnətdə verdiyi Vədindəki şəxslər və onların bir-biri ilə əlaqələri

Qadının kim olduğu burada deyilmir. Burada Allah Şeytanın (İblisin) «övladı» və qadının «övladı» haqqında danışır. Bu sirli olsa da, biz qadının bu övladı haqqında bir şeyi bilirik. «Övlad» barədə «o» deyilən söz tək halda kişi cinsinə aiddir. Bunu bilərək, biz bəzi şərhlər edə bilərik. Kişi cinsli «övlad» qadın ola bilməz, lakin «o», qadından dünyaya gəlir. «O», cəm halda deyil, buna görə də, «övladlar» ola bilməz. Beləliklə, həmin «övlad» bir qrup insan deyil; bir dindən və ya bir millətdən olan adamlar da deyil. «O», cansız əşya da deyil (övlad bir şəxsdir). Buna görə də, aydındır ki, bu «övlad» bir fəlsəfə, bir təlim və ya bir din ola bilməz. Beləliklə, «övlad» (məsələn) Xristianlıq və ya İslam kimi bir din deyildir, çünki bu halda ona cansız əşya üçün istifadə olunan əvəzlik istifadə olunardı.  «Övlad» Yəhudi, Xristian və ya Müsəlman kimi adamların bir qrupu deyil, çünki onun barəsində «onlar» əvəzliyindən istifadə olunardı. «Övladın» kim olduğu sirr olduğuna baxmayaraq, ağlımıza təbii olaraq bir çox fikir gəlir.

Gələcək zamandan istifadə olunduğuna görə biz bu vəddə Allahın niyyətini görürük. Bu «övlad» Şeytanın başından vuracaq (yəni onu məhv edəcək). Eyni zamanda Şeytan «onu dabanından sancacaq». Sirr hələ ki, burada açıqlanmır. Ancaq biz bilirik ki, Allahın niyyəti baş tutacaq.

Fikir verin ki, Allah bu övladı Adəmə vəd etmir. Allah Həvvaya övlad vəd etdiyi kimi, Adəmə vəd etmir. Bu, olduqca qeyri-adi danışıq tərzidir, çünki Tövrat, Zəbur və İncildə oğulların atalardan dünyaya gəlməsi xüsusilə vurğulanır. Tövrat, Zəbur və İncildə qeyd edilən nəsil şəcərələri demək olar ki, yalnız atalardan dünyaya gələn oğulların siyahısından ibarətdir. Ancaq Cənnət bağında verilmiş bu vəddə bu, fərqlidir; həmin övladın dünyaya Adəmdən (kişidən) gəlməsi vəd olunmur. Tövrat övladın kişi adı çəkmədən, yalnız qadından gəldiyini yazır.

Nə vaxtsa yaşamış bütün kişilərdən yalnız iki nəfərin atası heç vaxt olmayıb. Birincisi, Allah tərəfindən bilavasitə yaradılmış Adəmdir. İkincisi, bakirədən doğulmuş İsa əl Məsihdir (İsa – s); onun insan atası olmayıb. Bu, övlad «o» olması ilə uyğun gəlir: o, cansız əşya deyil, cəm halda deyil, qadın cinsli də deyil. İsa əl Məsih (s) qadının övladıdır. Bəs, onun düşməni, Şeytanın «övladı» kimdir? Burada dərinə getməyə imkanımızın olmadığına baxmayaraq, Kitablar «Məhvin oğlu», «İblisin oğlu» və başqa adları qeyd edirlər ki, bu, «Məsihə» qarşı çıxacaq bir insan hakimi olacaq. O, həmçinin, Dəccal kimi də tanınır. Həmin Kitablar bu «Məsih əleyhdarı» ilə Məsihin arasında gələcək toqquşma haqqında danışırlar. Burada isə, tarixin başlanğıcında, o, rüşeymə bənzər bir formada xatırladılır.

Şeytan ilə Allahın arasında çoxdan, Cənnət Bağında başlamış mübarizənin sonuna, tarixin kulminasiyasına aid peyğəmbərlik məhz ən başlanğıcda, birinci Kitabda verilir. Bir çox suallar hələ də qalır, bir çox yeni suallar da yaranır. Davam edib sonra göndərilən Elçilərdən öyrənərkən suallarımıza cavab tapacağıq və yaşadığımız zəmanəni daha yaxşı başa düşəcəyik. Biz Adəm və Həvvanın oğulları – Habil və Qabil ilə davam edirik.

İncil dəyişdirilib! Quran bu barədə nə deyir?

Mənim çoxlu müsəlman dostum var. Allaha iman etdiyimə və İncilə uyğun yaşadığıma görə müsəlman dostlarımla iman haqqında söhbətlərimiz olur. Əslində, bizim çox oxşarlığımız var. Qərbli adamlarla müqayisədə ümumi cəhətlər olduqca çoxdur. Qərbdəki adamların çoxu Allaha inanmır və ya imanı öz həyatlarına uyğun hesab etmirlər. Lakin buna baxmayaraq,  öz söhbətlərimdə həmişə İncilin (həmçinin Tövrat və Zəburun, yəni bütün Müqəddəs Kitabın) dəyişdirildiyini eşidirəm. Mənə deyirlər ki, Allahın peyğəmbərlərinin və elçilərinin vaxtilə yazdıqları kitablar bu gün artıq korlanıb və səhvlə doludur. Bir halda ki, biz daha Müqəddəs Kitaba etibar edə və İncili oxuyaraq Allahın həqiqətini aşkar edə bilməriksə, bu, heç də kiçik bir iddia deyil. Mən həm Müqəddəs Kitabı (Əl Kitab), həm də Müqəddəs Quranı oxuyuram; bu yaxında Sunnanı da öyrənməyə başlamışam. Məni heyrətə salan odur ki, bu gün geniş yayılmış şübhə ilə Müqəddəs Kitaba yanaşma Əl Quranda öz əksini tapmır. Əslində, Müqəddəs Quran Müqəddəs Kitaba çox ciddi yanaşır və bu, məni xeyli heyrətləndirir. Mən öz fikrimi sizə qısaca çatdırmaq istəyirəm.

Quran Müqəddəs Kitab (Əl Kitab) haqqında nə deyir

“De: “Ey Kitab əhli! Nə qədər ki, Tövrata, İncilə və Rəbbinizdən sizə nazil edilənə düzgün əməl etmirsiniz, siz doğru yolda deyilsiniz”. Əlbəttə, Rəbbindən sənə nazil edilən (Quran) onlardan bir çoxunun azğınlığını və küfrünü artıracaqdır. Sən isə kafir tayfa­ üçün heyfsilənmə.” (Surə 5:68 Maida – həmçinin 4:136-ya baxın)

“Əgər sənə nazil etdiyimizə şübhə edirsənsə, səndən əvvəl Kitab oxuyanlardan soruş. Rəbbindən sənə haqq gəlmişdir. Odur ki, şübhə edənlərdən olma.” (Surə 10:94 Yunus)

Mən görürəm ki, Quran bunu deyir: «Kitab Əhlinə» verilmiş vəhy Rəbdən nazil edilmişdir. Müsəlman dostlarım deyir ki, bu, ilkin verilmiş kitaba aiddir; orijinal korlandığına görə, ayə bugünkü Müqəddəs Kitaba aid deyil. Ancaq 2-ci istinad da Yəhudilərin Müqəddəs Kitabını oxuyan (indiki zaman deyil, keçmiş zamanda «oxuyanlardan») kəsləri təsdiqləyir. Söhbət ilkin vəhydən deyil, Əl Quranın verildiyi vaxt mövcud olan Müqəddəs Yazılardan gedir. Bu ayə bizim eranın təxminən 600-cü illərində Məhəmməd peyğəmbərə (s) verilmişdi. Beləliklə, bu ayə bizim eranın 600-cü ilində mövcud olan Yəhudilərin Müqəddəs Kitabını təsdiqləyir. Digər ayələr də buna bənzərdir. Məsələn:

“Biz səndən əvvəl də, özlərinə vəhy etdiyimiz məhz kişiləri (elçi) göndərmişdik. Əgər bilmirsinizsə, Zikr əhlindən so­­ruşun.” (Surə 16:43 Nəhl)

“Biz səndən əvvəl də onlara vəhy nazil etdiyimiz ancaq kişilər göndərmişdik. Əgər bilmirsinizsə, Zikr əhlindən soruşun.” (Surə 21:7 Ənbiya)

Bu ayələr Məhəmməd peyğəmbərdən (s) əvvəl gəlmiş elçilər haqqında danışır. Ancaq əsas məsələ budur ki, bu ayələr peyğəmbərlərə/elçilərə Allah tərəfindən verilmiş vəhyləri təsdiq edirlər, halbuki onların davamçıları bizim eranın 600-cü ilində hələ də bu vəhylərdən faydalanırdılar. Məhəmməd peyğəmbərin (s) vaxtına qədər Allahın nazil etdiyi vəhy korlanmamışdı.

Müqəddəs Quran deyir ki, Allahın Sözü dəyişdirilə bilməz

Ancaq bundan daha güclü bir ayə də var: Müqəddəs Quranda yazılana görə, Əl Kitabın dəyişdirilməsi qeyri-mümkündür.  Maida 5:68-i yadda saxlayaraq (Tövrat, İncil… Rəbbinizdən sizə nazil edilmişdir) buna diqqət yetirin:

“Səndən əvvəlki elçiləri də yalançı saymışdılar. Lakin Bizim köməyimiz onlara gələnədək yalançı sayılmalarına və onlara əziyyət verilməsinə səbir etdilər. Heç kəs Allahın kəlmələrini dəyişə bilməz. Artıq peyğəmbərlərə aid bəzi xəbərlər sənə gəlib çatdı.” (Surə 6:34 Ənam)

“Rəbbinin kəlamı həm doğruluq, həm də ədalət baxımından tamamlanmışdır. Heç kəs Onun kəlmələrini dəyişə bilməz. O, Eşidəndir, Görəndir.” (Surə 6:115 Ənam)

“Dünya həyatında da, axirətdə də onlara müjdə vardır. Allahın kəlmələri əsla dəyişilməz. Bu, böyük uğurdur.” (Surə 10:64 Yunus)

“Rəbbinin Kitabından sənə vəhy olunanları oxu. Onun kəlmələrini heç kəs dəyişdirə bilməz. Ondan başqa heç bir sığınacaq tapa bilməzsən.” (Surə 18:27 Kəhf)

Beləliklə, Məhəmməddən (s) əvvəl gələn peyğəmbərlərə vəhy nazil olmuşdur (Maida 5:68-69). Yuxarıdakı ayələr dəfələrlə aydın söyləyir ki, heç kəs Allahın Sözlərini dəyişə bilməz. Onda bir kəs necə hesab edə bilər ki, Tövrat, Zəbur və İncil (yəni Əl Kitab = Müqəddəs Kitab) dəyişdirilə bilər? Müqəddəs Kitabın dəyişdirildiyinə inanmaq üçün Quranı təkzib etmək lazımdır.

Əslində, Allahdan nazil olunmuş vəhylərin bir hissəsini daha yaxşı və ya pis hesab etmək Quranda dəstəklənmir. Lakin adamlar yenə də belə edirlər.

Deyin: “Biz Allaha, bizə nazil olana, İbrahimə, İsmailə, İshaqa, Yaquba və onun nəslinə nazil olana, Musa və İsaya verilənlərə, özlərinin Rəbbi tərəfindən peyğəmbərlərə verilənlərə iman gətirdik. Biz onların arasında fərq qoymuruq. Biz yalnız Ona təslim olanlarıq!” (Surə 2:136 Bəqərə -Həmçinin bax 2:285)

Beləliklə, Allahdan nazil olmuş vəhylərin arasında heç bir fərq qoyulmamalıdır. Biz onların hamısını tədqiq etməliyik. Əslində mən bütün məsihçiləri Quranı, bütün müsəlmanları isə Müqəddəs Kitabı öyrənməyə inadla çağırıram.

Bu kitabları öyrənmək üçün vaxt və cəsarət lazımdır. Bir çox sual yaranacaq. Əlbəttə, yer üzündə yaşayarkən, buna vaxtımızı sərf etməyə və peyğəmbərlərin gətirdiyi bütün kitablardan öyrənməyə dəyər. Özüm barədə deyə bilərəm ki, Müqəddəs Kitabları tədqiq etmək üçün mənə vaxt və cəsarət lazım oldu, çoxlu suallarla üzləşdim, lakin bunun mükafatı böyük oldu və mən Allahın böyük xeyir-duasını tapdım. Ümid edirəm, bu vebsaytdakı bəzi məqalələri və dərsləri oxumaqda davam edəcəksiniz. Yaxşı olar əvvəlcə Tövrata, Zəbura və İncilə (Əl Kitabı = Müqəddəs Kitabı təşkil edən kitablara) Hədislərin və Məhəmməd peyğəmbərin (s) münasibətinə nəzər salaq.

Giriş sözü: Quran İncili “insanlara doğru yolu göstərən rəhbər” adlandırır

Müqəddəs Quranı ilk dəfə oxuyanda mən mat qaldım. Birincisi, mən İncilə (Müjdəyə) bir çox birbaşa istinadlar aşkar etdim. Quranın “İncil” barədə xüsusi danışması məni çox maraqlandırdı. Növbəti ayələrin hamısında Quran İncilə birbaşa istinad edir. Yəqin ki, mənim gördüyümü siz də görəcəksiniz.

O, sənə Kitabı gerçək olaraq, ondan əvvəlkiləri təsdiqləməsi üçün nazil etdi. Tövratı və İncili də O nazil etdi – daha əvvəllər insanlara doğru yolu göstərən rəhbər olmaq üçün. Furqanı da O nazil etdi. Şübhəsiz ki, Allahın ayələrini inkar edənlər üçün şiddətli bir əzab vardır. Allah Qüdrətlidir, intiqam almağa qadirdir [Ali-İmran Surəsi 3:3-4]

Allah ona (İsaya) yazmağı, hikməti, Tövratı və İncili öyrədəcək [Ali-İmran Surəsi 3:48]

Ey Kitab əhli! Nə üçün İbrahim barəsində höcətləşirsiniz? Tövrat və İncil ancaq ondan sonra nazil edilmişdir, məgər anlamırsınız? [Ali-İmran Surəsi 3:65]

Onların (peyğəmbərlərin) ardınca Məryəm oğlu İsanı özündən əvvəlki Tövratı təsdiqləyici olaraq göndərdik. Ona içərisində hidayət və nur olan, özündən əvvəlki Tövratı təsdiqləyən, müttəqilər üçün doğru yol göstəricisi və öyüd-nəsihət olan İncili verdik [Maidə 5:46]

Əgər onlar (Kitab əhli) Tövrata, İncilə və Rəbbindən özlərinə nazil edilənə düzgün əməl etsəydilər, onlar başları üstün də və ayaqları altında (olan nemətlərdən) yeyərdilər [Maidə 5:66]

Ey Kitab əhli! Nə qədər ki, Tövrata, İncilə və Rəbbinizdən sizə nazil edilənə düzgün əməl etmirsiniz, siz doğru yolda deyilsiniz [Maidə 5:68]

Sənə (İsaya) yazmağı, hikməti, Tövratıİncili öyrətmişdim… [Maidə 5:110]

(Bu, Allahın) Tövratda, İncildə və Quranda Öz öhdəsinə götürdüyü bir vəddir [Tövbə 9:111]

Bu onların Tövratdakı vəsfidir. İncildə isə onlar elə bir əkin kimi vəsf olunurlar ki, bu (əkin) cücərtisini üzə çıxarıb onu qüvvətləndirmiş, o da getdikcə qalınlaşıb gövdəsi üstündə şax duraraq əkinçiləri heyran etmişdir [Fəth 48:29]

Fikir verin ki, Quran İncilə istinad edəndə heç vaxt təkcə İncilə istinad etmir. Hər dəfə əvvəlcə “Tövrat” (Qanun) qeyd olunur. “Qanun” – Musa peyğəmbərin (s) kitablarıdır. Müsəlmanlarda bu, Tövrat, Yəhudilərdə isə Tora kimi tanınır. Bütün Müqəddəs Kitablardan fərqli olaraq, İncilin adı heç vaxt təkcə qeyd olunmur. Ayələrin təkcə Tövrata (Qanuna) və Qurana istinad etdiyini özünüz də görə bilərsiniz. Məsələn:

Sonra Biz Musaya – yaxşı iş görən kimsəyə (nemətimizi) tamamlamaq məqsədilə, hər şeyi müfəssəl izah edən, doğru yolu göstərən bir rəhbər və mərhəmət olaraq Kitab verdik ki, bəlkə onlar öz Rəbbi ilə qarşılaşacaqlarına iman gətirələr. Bu, Bizim nazil etdiyimiz mübarək bir Kitabdır. Ona tabe olun və (Allahdan) qorxun ki, bəlkə sizə rəhm oluna­ [Ənam 6:154 -155]

Məgər onlar Quran barəsində düşünmürlər? Əgər o, Allahdan başqası tərəfindən olsaydı, əlbəttə, onda çoxlu ziddiyyət tapardılar [Nisa 4:82]

Başqa sözlə, biz Müqəddəs Quranın İncilə istinadı ilə rastlaşanda görürük ki, Quran onu həmişə Tövrat (Qanun) ilə birgə və həmişə Tövratdan (Qanundan) sonra qeyd edir. Bu, yalnız İncilə xasdır. Bildiyiniz kimi, Quran digər Müqəddəs Kitabların adını çəkmədən özü barədə danışır və həmçinin, digər Müqəddəs Kitabların adını çəkmədən Tövrat (Qanun) barədə danışır.

Allahın ayələrini bəyan edən peyğəmbərlər?

Beləliklə, bunun (yəni İncilin həmişə Tövratdan sonra qeyd olunmasının) əhəmiyyəti varmı? Bəziləri İncil barədə belə yazılmasını təsadüf və ya bir adət hesab edə bilər. Müqəddəs Kitablarda belə nümunələrə çox ciddi yanaşmağı artıq öyrənmişəm. Çox güman ki, bu, bizim üçün əhəmiyyət kəsb edən bir əlamətdir. Bu, Allahın Özünün qoyduğu qaydanı dərk etməkdə bizə kömək edir: İncili yalnız Tövratı (Qanunu) oxuyandan sonra dərk edə bilərik.  İncili başa düşməyimiz üçün əvvəlcə Tövratı öyrənmək ilkin şərt kimi zəruridir. Buna görə də, İncili (Müjdəni) daha yaxşı anlamaq üçün əvvəlcə Tövrata nəzər salmağa və lazım olanı öyrənməyə dəyər. Quran Allahın ayələrini bəyan edən peyğəmbərlər barədə danışır. Buna diqqət yetirin:

Ey Adəm oğulları! Sizə aranızdan elçilər gəlib ayələrimi bəyan edərkən (Məndən) qorxub öz (əməllərini) islah edən şəxslərin heç bir qorxusu yoxdur və onlar kədərlənməyəcəklər. Ayələrimizi yalan sayıb onlara təkəbbürlüklə yanaşanlar isə Od sakinləridirlər. Onlar orada əbədi qalacaqlar [Əraf 7:35-36].

Beləliklə, bu peyğəmbərlər Adəmin övladlarına (biz hamımız onun övladlarıyıq!) Allahın ayələrini bəyan edirdilər. Müdrik və tədbirli adam bu ayələri anlamağa çalışacaq. Gəlin Tövratı (Qanunu) oxuyaraq İncilə nəzər salaq və əvvəldən gələn peyğəmbərlərin Doğru Yol barədə öyrətdiklərinə diqqət yetirək.

Əvvəlcə biz Adəmin söylədiyi ayələrdən başlayaq. Əlbəttə, siz Tövrat, İncil və Zəburun dəyişdirilməsi barədə suala cavab verməkdən başlamaq istəyərsiniz. Bu vacib suallar barədə Müqəddəs Quran nə deyir? Sünnə nə deyir? Qiyamət Gününə hazır olmaq üçün vaxt ayırıb Tövrat ilə tanış olmaq, onun Doğru Yolu dərk etməkdə bizə necə kömək etdiyini öyrənmək yaxşı olardı.