İncil dəyişdirilib! Hədislər bu barədə nə deyir?

Müqəddəs Kitabın – Tövrat, Zəbur və İncilin korlanmadığını Quran deyir. Biz bunu artıq gördük.  İncilin davamçılarında Allahın Kəlamı var – Quran bunu aydın yazır. Bu, Məhəmməd peyğəmbərin (s) dövründə, təxminən b.e. 600-cü ilində yazılmışdı. Beləliklə, Müqəddəs Kitab bu tarixə qədər korlanmamışdır. Quran bəyan edir ki, İncildə yazılanlar:

  1. Allahın Sözləri olub
  2. Allahın Sözləri heç vaxt dəyişdirilə bilməz.

Bu bəyanatların hər ikisi düzgün olduğu üçün demək olar ki, adamlar Allahın (Tövrat, Zəbur və İncili = Müqəddəs Kitabı) Kəlamını dəyişdirə bilməzlər.

Məhəmməd peyğəmbər (s) və Müqəddəs Kitab

Burada biz hədislərin və sunnanın bu barədə söylədiklərini tədqiq edəcəyik. Fikir verin ki, növbəti hədislər Məhəmməd peyğəmbərin (s) dövründə olan Tövrat və İncilin mövcudluğunu və istifadə olunmasını təsdiqləyir.

«Xədicə [onun arvadı] onunla [Peyğəmbərlə – (s)] birgə öz əmisi oğlu Varaqanın yanına getdi …, o, İslamdan əvvəlki dövrdə xristian olmuşdu və əvvəllər İbrani hərfləri ilə Müqəddəs Yazıları köçürürdü. O, Allahın izni ilə yəhudi dilində Müjdəni yazırdı».

Cild Buxari Cild 1, Kitab 1, № 3

Abu Huraira demişdi: … Müqəddəs Kitab əhli əvvəllər Tövratı yəhudi dilində oxuyub müsəlmanlara Ərəb dilində izah edirdilər. Sonra Allahın Elçisi dedi: «Müqəddəs Kitab əhlinə inanmayın, onlara imansızlıq da göstərməyin. Lakin belə deyin: ‘Biz Allaha və verilən bütün vəhylərə inanırıq …’

Buxari Cild 9, Kitab 93, №. 632

Yəhudilər Allahın Elçisinin yanına gəlib dedilər: aralarında olan bir kişi bir qadın ilə qanunsuz cinsi yaxınlıq ediblər. Allahın Elçisi onlara dedi: «Tövratdakı Qanunda Ər-Rəjm (daşlamaq) barədə nə oxuyursunuz?” Onlar cavab verdilər: «(Axı) biz onların cinayətini elan edib onları qamçılayırıq». Abdulla bin Salam dedi: «Siz yalan deyirsiniz; Tövratda Rəjm qaydası var». … Rəjm sözü burada yazılıb. Onlar dedilər: «Məhəmməd həqiqəti söylədi; Tövratda Rəjm sözü var.

Buxari Cild 4, Kitab 56, № 829

Abdulla İbn Umar danışıb: …Bir qrup yəhudi gəldi və Allahın Elçisini (s) Quff şəhərinə dəvət etdi. … Onlar dedilər: ‘Abul Qasım, aramızda olan bir kişi bir qadınla zina edib; onların cəzasını bəyan et’. Onlar Allahın Elçisi (s) üçün bir balış verdilər, o, üstündə oturub dedi: «Tövratı gətirin”. Gətirdilər. O, balışı altından çıxarıb üstünə qoyub dedi: «Səni və səni göndərənə iman etmişəm».

Sunan Abu Davud, Kitab 38, № 4434.

Abu Hurayra danışıb: Allahın Elçisi (s) dedi: Ən gözəl gün Cümədir. Cümə günü Adəm yaradıldı, …. Ka’b dedi: Bu, ildə bir dəfə olan gündür. Beləliklə,  mən dedim: Bu, hər Cümə günüdür. Kab Tövratı oxuyub dedi: Allahın Elçisi (s) həqiqəti dedi.

Sunan Abu Davud Kitab 3, No. 1041

Hamı tərəfindən qəbul olunan bu hədislər Məhəmməd peyğəmbərin (s) onun yaşadığı dövrdə Müqəddəs Kitaba münasibətini göstərir. Birinci hədis bizə deyir ki, peyğəmbər çağırışını aldığı vaxt İncil mövcud idi. İkinci hədis bizə deyir ki, Müsəlman cəmiyyəti yarananda yəhudilər Tövratı İbrani dilində oxuyurdular. Peyğəmbər (s) onların mətni barədə mübahisə etmirdi, onların Ərəb dilində verdiyi şərhlərə laqeyd idi (nə təsdiq, nə də inkar edirdi). Növbəti iki hədis bizə deyir ki, Məhəmməd peyğəmbər  (s) öz vaxtında qərar qəbul etmək üçün Tövratdan istifadə edirdi. Sonuncu hədis bizə göstərir ki, o dövrdə olan Tövrat Məhəmməd peyğəmbərin insanın yaradılması barədə sözünü təsdiqləmək üçün istifadə olunurdu (bu, Cümə günü baş vermişdi). Bu halda, Tövrat Məhəmməd peyğəmbərin  (s) təlimini yoxlamaq üçün istifadə olundu. Beləliklə, Tövrat belə istifadə olunduğu üçün həqiqi idi. Bu hədislərin heç birində biz Müqəddəs Kitabın mətninin dəyişdiyi və ya korlandığı barədə bir söz oxumuruq.

İncilin (Əhdi-Cədidin) qədim əlyazmaları

Mənim Əhdi-Cədidin (İncilin) qədim əlyazmaları barədə bir kitabım var. Kitab belə başlayır:

«Bu kitab 69 qədim Əhdi-Cədid əlyazmasını təqdim edir… bunların tarixi II əsrin əvvəlindən IV əsrin əvvəlinə aiddir (b.e.100-300) … bunlarda Əhdi-Cədid mətninin 2/3 hissəsi var”(P. Komfort, «

Qədim Əhdi-Cədid Yunan Əlyazmalarının mətni”. Ön söz, səh. 17. 2001 ).

Bu, çox vacibdir, çünki bu əlyazmalar Roma İmperatoru Konstantindən əvvəl (b.e.325) mövcud idi. Bəziləri onun da Müqəddəs Kitabın mətnini dəyişdirdiyini fikirləşirlər. Konstantin mətni korlayıbsa, biz onun dövründən sonrakı mətni onun dövründən əvvəlki əlyazmalarla müqayisə edə bilərik (bizdə bu əlyazmalar var).  Lakin bir fərqi aşkar etmirik.

Eləcə də, Müqəddəs Kitabın bu və digər nüsxələri Məhəmməd peyğəmbərdən   (s) xeyli əvvəl yazılmışdı. 600-cü ildən əvvələ aid olan minlərlə əlyazma dünyanın müxtəlif yerlərində aşkar olunub. Məhəmməd peyğəmbər (s) b.e. 600-cü ilində Müqəddəs Kitabı həqiqi hesab edirdi. Bizdə də Müqəddəs Kitabın bir çox nüsxələri var ki, bunlar Peyğəmbərin yaşadığı tarixdən yüz illərlə əvvəlki tarixə aiddir – bunların mətni bugünkü Müqəddəs Kitabın mətni ilə eynidir. Buna görə aydındır ki, Müqəddəs Kitab heç dəyişdirilməyib.

“Xristianlar mətnləri dəyişdiriblər” iddiası da mənasızdır. Bütün dünyada yayılmış adamlar razılaşıb eyni dəyişikliklər edə bilməzdilər. Hətta Ərəbistandakı xristianlar mətni dəyişdiribsə, Suriya və ya Avropada olan mətnlərlə müqayisədə fərq aşkar olunardı. Lakin bütün dünyada aşkar edilən və bütün dövrlərə aid olan əlyazmaların surətləri eynidir. Quran və hədislər b.e.600-cü ilində mövcud olan Müqəddəs Kitabın mətnini təsdiqləyirsə, Müqəddəs Kitab bu tarixdən əvvəlki dövrlərə aid olan əlyazmalara əsaslanırsa, onda bu gün istifadə olunan Müqəddəs Kitab dəyişdirilməyib. Aşağıda təqdim etdiyimiz zaman xətti bunu aydın nümayiş etdirir və Müqəddəs Kitabın b.e. 600-cü ildən əvvəlki mətnlərə əsaslandığını göstərir.

Tövrat ilə Zəburun ən qədim əlyazmaları daha da erkən tarixə aiddir. Ölü dəniz Əlyazmaları kimi tanınan əlyazmalar topluları 1948-ci ildə Ölü dənizin sahilində aşkar edilmişdir. Bu əlyazmalar Tövrat və Zəburdan ibarətdir və b.e.ə. 200-100-cü illərə aiddir. Yəni bizdə həm İsa Məsih (s) peyğəmbər, həm də Məhəmməd (s) peyğəmbərdən əvvəlki tarixə aid olan əlyazmalar var. Bu əlyazmaların  hər ikisi geniş istifadə olunduğuna, Tövrat və Zəburu təsdiqlədiyinə görə biz əminik ki, peyğəmbərlərin bu kitabları dəyişdirilməyib. Buradakı məqaləmdə mən mətnlərin dəyişdirilmədiyini və etibarlı olduğunu elmi nöqteyi-nəzərdən tədqiq edirəm. 

Məhəmməd peyğəmbərin (s) hədislərdəki şəhadəti və Müqəddəs Kitabın əlyazmalarına aid bilik Quranın şəhadəti ilə eynidir: Müqəddəs Kitabın mətni heç vaxt dəyişdirilməyib və korlanmayıb.

Bugünkü İncilin (əl kitab) əlyazmaları – çoxdan

Quran Müqəddəs Kitabı əvəz edir! Quran bu barədə nə deyir?

Biz gördük ki, Quran və Sunna Müqəddəs Kitabı (Tövrat, Zəbur və İncili) təsdiqləyərək onun dəyişdirilmədiyi barədə şəhadət edir (burayaburaya baxın). Lakin məsələ yenə də dəyişməz olaraq qalır: Quran Müqəddəs Kitabdan üstündür, onu ləğv edir, qaralayır və ya əvəz edir? Quran özü bu barədə nə deyir?

“Biz sənə, özündən əvvəlki kitabları təsdiqləyən və onları mühafizə edən Kitabı haqq olaraq nazil etdik. Elə isə onların arasında Allahın (sənə) nazil etdiyi (Kitabla) hökm ver. Sənə gələn haqdan ayrılıb onların istəklərinə tabe olma. Sizlərdən hər biriniz üçün bir şəriət və bir yol təyin etdik. Əgər Allah istəsəydi, sizi tək bir ümmət edərdi. Lakin (başqa-başqa olmanız) sizə verdikləri ilə sizi imtahan etməsi üçündür. Yaxşı işlər görməkdə bir-birinizlə yarışın. Hamınızın qayıdışı Allaha olacaq və O, ziddiyyətə düşəcəyiniz şeylər barəsində sizə xəbər verəcəkdir”

Surə 5:48 Maidə

“Ondan əvvəl Musanın rəhbər və mərhəmət olan Kitabı var idi. Bu isə zalımları qorxutmaq və yaxşı iş görənlərə müjdə vermək üçün ərəb dilində nazil edilmiş, (əvvəlkiləri) təsdiq edən bir Kitabdır”

Surə (46):12 Əhqaf

“Bu, şəhərlər anası (Məkkə əhlini) və onun ətrafındakıları qorxutmaq üçün nazil etdiyimiz, özündən əvvəlkiləri təsdiq edən mübarək bir Kitabdır. Axirətə inananlar ona da inanırlar. Onlar namazlarını doğru-düzgün qılırlar”

Surə (6):92 Ənam

“Sənə vəhy etdiyimiz Kitab, özündən əvvəlkiləri təsdiqləyici kimi (gələn) haqdır. Həqiqətən, Allah Öz qullarından Xəbərdardır, Görəndir” Surə 35:31

Bu ayələr Quranın təsdiq etdiyini göstərir. Bu ayələr Quranın Müqəddəs Kitabdan üstün olduğunu, onu ləğv etdiyini və ya əvəz etdiyini göstərmir. Başqa sözlə, bu ayələr demir ki, imanlılar əvvəlki vəhyləri kənara qoyub yalnız sonuncu vəhyi tədqiq etməlidirlər. İmanlılar əvvəlki vəhyləri də tədqiq edərək bilməlidirlər.

Bu, növbəti ayələrdə də təsdiqlənir. Burada deyilir ki, müxtəlif vəhylər arasında fərq yoxdur. Növbəti iki ayəyə fikir verin:

“Peyğəmbər öz Rəbbindən ona nazil edilənə iman gətirdi, möminlər də (iman gətirdilər). Hamısı Allaha, Onun mələklərinə, kitablarına və elçilərinə iman gətirdilər. (Onlar dedilər): “Biz Onun elçiləri arasında fərq qoymuruq!” Onlar dedilər: “Eşitdik və itaət etdik! Ey Rəbbimiz! Səndən bağışlanma diləyirik, dönüş də yalnız Sənədir!””

Surə 2:285 – İnək

“Deyin: “Biz Allaha, bizə nazil olana, İbrahimə, İsmailə, İshaqa, Yaquba və onun nəslinə nazil olana, Musa və İsaya verilənlərə, özlərinin Rəbbi tərəfindən peyğəmbərlərə verilənlərə iman gətirdik. Biz onların arasında fərq qoymuruq. Biz yalnız Ona təslim olanlarıq!””

Surə 2:136 – İnək

Birinci ayə bizə elçilərin arasında fərqin olmadığını deyir. Elçilərin hamısına qulaq asmaq gərəkdir. İkinci ayəyə görə, müxtəlif peyğəmbərlərin vəhyləri arasında fərq yoxdur – bunların hamısını qəbul etmək gərəkdir. Bu ayələrin heç birində deyilmir ki, sonuncu vəhy daha üstün olduğuna görə əvvəlki vəhylər ləğv olunur.

Bu həqiqət  İsa Məsihin (s) nümunəsi və təlimi ilə uyğundur. O, Özü daha əvvəl nazil olunmuş Tövrat və Zəburun ləğv olunması barədə heç vaxt deməmişdi. Əslində, İsa Məsih bunun əksini öyrədirdi. İncildəki Öz təlimində onun Tövrata verdiyi hörmətə və diqqətə fikir verin:

“Sanmayın ki, Mən Qanun və Peyğəmbərlərin sözlərini ləğv etmək üçün gəldim. Mən onları ləğv etmək üçün yox, yerinə yetirmək üçün gəldim. Sizə doğrusunu deyirəm: göy və yer keçib getmədən, hər şey icra olmadan Qanundan ən kiçik bir hərf və ya bir nöqtə belə, yox olmayacaq. Beləliklə, bu əmrlərdən ən kiçiyindən birini kim pozarsa və başqalarına da bu cür öyrədərsə, Səmavi Padşahlıqda ən kiçik sayılacaq. Amma kim bu əmrləri yerinə yetirər və başqalarına da öyrədərsə, Səmavi Padşahlıqda böyük sayılacaq. Sizə bunu deyirəm: əgər sizin salehliyiniz ilahiyyatçılarla fariseylərin salehliyindən artıq olmasa, Səmavi Padşahlığa əsla girə bilməzsiniz”

Matta 5:17-20

Əslində, İsa öyrədirdi ki, Onun təlimini düzgün anlamaq üçün əvvəlcə Tövratı, sonra isə Zəburu öyrənmək gərəkdir. İsa Öz şagirdlərinə bunu öyrədirdi:

“Sonra Musa ilə bütün Peyğəmbərlərdən başlayaraq Müqəddəs Yazıların hamısında Özü haqqında olanları onlara izah etdi”

Luka 24:27

“Sonra İsa onlara dedi: «Sizinlə birgə olarkən söylədiyim sözlər bunlardır: Musanın Qanununda, Peyğəmbərlərin kitablarında və Zəburda Mənim haqqımda yazılanların yerinə yetirilməsi lazımdır»”

Luka 24:44

İsa Məsih (s) əvvəlki vəhyləri ləğv etməyə çalışmırdı. Hərçənd, Öz təlim və məsləhətlərində əvvəlki vəhylərə əsaslanırdı. Məhz buna görə biz də, İncili anlamaq üçün İsadan nümunə götürərək Tövratın əvvəlindən başlayırıq.

Tövrat lənət və xeyir-dua sözləri ilə tamamlanır

 Sonuncu məqaləmizdə həqiqi peyğəmbəri tanımağımız üçün verilən Allahın tələbləri barədə oxuduq. Bu peyğəmbərlər həmçinin gələcək barədə də xəbər verməli idilər. Musa (s) peyğəmbər özü bu qaydaya müvafiq idi. O, Allahın adından İsraillilərin gələcəyi barədə xəbər verirdi və dediklərinin hamısı baş verirdi. Lənət və xeyir-dualara aid bu peyğəmbərliklər İsraillilərin həyatında yerinə yetirildi. Xeyir-dua və lənətlərin siyahısını burada oxuya bilərsiniz. Əsas hissələr bunlardır:

Musanın xeyir-duası

Musa (s) peyğəmbər Əmrlərə riayət edən İsraillilərin üzərinə gələn gözəl xeyir-duaları sadalamaqla başlayır. Bütün millətlər bu xeyir-duanı görüb üzərlərində Allahın əlinin olduğunu biləcəklər. Belə yazılıb:

“Yer üzərindəki bütün xalqlar Rəbbə məxsus olduğunuzu görüb sizdən qorxacaq”

Qanunun Təkrarı 28:10

Hərçənd, onlar Əmrlərə riayət etməsələr xeyir-duanın əksi olan lənət üzərlərinə gələcək. Lənətlər xeyir-duanın əksidir. Bu lənətləri də ətrafdakı millətlər görəcəklər:

“Rəbbin sizi əsir etdiyi xalqlar arasında heyrət, məsəl və kinayə hədəfinə çevriləcəksiniz”

Qanunun Təkrarı 28:37

İsraillilərin özləri də bu lənətləri görəcəklər:

“Bunlar sizə və övladlarınıza əbədi bir əlamət, bir möcüzə olacaq”

Qanunun Təkrarı 28:46

Rəbb xəbərdarlıq etdi ki, lənətin ən dəhşətlisi başqa xalqlardan gələcək:

“Rəbb uzaqdan, dünyanın ucqarlarından bir milləti – dilini başa düşmədiyiniz bir milləti qartal kimi üzərinizə şığıdacaq. Bu elə sərt sifətli bir millətdir ki, nə qocaların şəxsiyyətinə hörməti var, nə də uşaqlara rəhmi gəlir. Bu millət sizi həlak edənə qədər heyvanlarınızın balalarını, torpağınızın məhsulunu yeyib qurtaracaq, sizin üçün nə taxıl, nə təzə şərab, nə zeytun yağı, nə mal-qaranızın, nə də qoyun-keçilərinizin balalarını qoymayacaq. Bütün şəhərlərinizi mühasirəyə alıb ölkənizdəki güvəndiyiniz möhkəm və hündür divarlarınızı tamamilə yerlə yeksan edəcəklər. Allahınız Rəbbin sizə verəcəyi ölkənin bütün şəhərlərini mühasirəyə alacaqlar”

Qanunun Təkrarı 28:49-52

sraillilərin özləri də bu lənətləri görəcəklər: :

“Sizə yaxşılıq etmək və artırmaqdan Rəbb necə razı qalırdısa, sizi həlak etdiyi və yox etdiyi üçün də elə razı qalacaq. Mülk olaraq almaq üçün gedəcəyiniz ölkədən qoparılacaqsınız. Rəbb sizi dünyanın bu başından o biri başınadək bütün xalqların arasına səpələyəcək. Orada sizin də, atalarınızın da tanımadığı, ağacdan və ya daşdan düzəldilmiş yad allahlara sitayiş edəcəksiniz. Bu millətlər arasında nə sülhünüz, nə də rahatlığınız olacaq. Rəbb sizə orada ürəkqopması, ümidsizlik, gözləməkdən yorulan gözlər verəcək”

Qanunun Təkrarı 28:63-65

Bu xeyir-dua və lənətlər barədə əhd bağlandı.

“bu gün Allahınız Rəbbin and edərək sizinlə bağladığı bu əhdi həyata keçirəsiniz. Qoy bu gün O sizi Öz xalqı kimi təsdiq etsin, sizə söz verdiyi kimi atalarınız İbrahimə, İshaqa, Yaquba etdiyi anda görə sizin Allahınız olsun. Mən bu əhdi və andı yalnız sizinlə, Allahımız Rəbbin hüzurunda bizimlə bərabər duranlarla deyil, bu gün yanımızda olmayanlarla da edirəm”

Qanunun Təkrarı 29:12-15

Başqa sözlə, bu Əhd övladları və gələcək nəsli öhdəli edir. Əslində, bu Əmr gələcək nəsillərin – həm İsraillilərin, həm də digər xalqların həyatına təsir etdi.

“Rəbb bu Qanun kitabında yazılan əhdin içərisində yer tutan lənətlərin hamısına görə fəlakətə uğratmaq üçün onu İsrailin bütün qəbilələrinin içərisindən çıxaracaq. Gələcək nəsil, sizdən sonra gələn övladlarınız və uzaq diyardan gələn yadellilər bu ölkənin bəlalarını, Rəbbin oraya göndərdiyi xəstəlikləri görəcək. Bütün torpaq yanacaq, kükürd və duzla örtüləcək, toxum əkilməyəcək, cücərti görünməyəcək, ot bitməyəcək. Ölkə Rəbbin qızğın qəzəbi ilə yerlə yeksan etdiyi Sodom, Homorra, Adma və Sevoyim kimi viran olacaq. Bütün millətlər “Rəbb bu ölkəyə niyə belə etdi? Bu böyük qəzəb niyə alovlandı?” deyə soruşacaqlar. O zaman deyəcəklər: “Çünki onları Misir torpağından çıxararkən atalarının Allahı Rəbbin onlarla bağladığı əhdi atdılar. Gedib tanımadıqları allahlara, Rəbbin onlara bəxş etmədiyi yad allahlara sitayiş və səcdə etdilər. Ona görə Rəbbin qəzəbi bu ölkəyə qarşı alovlandı, oranı bu kitabda yazılan bütün lənətlərə düçar etdi”

Qanunun Təkrarı 29:12-15

Başqa sözlə, bu əhd nə uşaqlar, nə də gələcək nəsillər üçün məcburi olacaqdır. Əslində bu əhd gələcək nəsillərə – həm israillilərə, həm də əcnəbilərə yönəldilmişdir

Sonrakı nəsillərdə sizin ardınca gedən övladlarınız və uzaq ölkələrdən gələn əcnəbilər ölkəyə düşən bəlaları və Rəbbin gətirdiyi xəstəlikləri görəcəklər. … heç bir şey əkilmədi, heç bir cücərmə, üzərində bitki örtüyü yoxdur. … Bütün millətlər soruşacaqlar: «Rəbb niyə bu ölkəni belə etdi? Niyə bu şiddətli, yanan qəzəb? ”

Cavab belə olacaq: “Çünki bu xalq əcdadlarının Allahı Rəbbin əhdini, Misirdən çıxaranda onlarla bağladığı əhddən imtina etdi … bu kitabda yazılanların hamısını lənətə gətirdi. … Rəbb onları indidən olduğu kimi ölkələrindən çıxartdı və başqa bir ölkəyə atdı. “

Qanunun təkrarı 29: 21-27

Musanın nemətləri və lənətləri gəldi?


Söz verilmiş nemətlər gözəl idi, amma təhdid edilən lənətlər şiddətli idi. Ancaq sual verə biləcəyimiz ən vacib sual budur: ‘Bunlar oldu?’ Buna cavab olaraq Musanın (ə.s) həqiqi bir peyğəmbər olub olmadığını görəcəyik və bu gün həyatımıza rəhbərlik edəcəyik.

Cavab bizim dərk daxilimizdədir. Əl Kitab Əhdi-Ətiqinin çox hissəsi israillilərin tarixinə aiddir və bunun nə olduğunu görə bilərik. Əhdi-Ətiqdən kənarda, Josephus kimi yəhudi tarixçilərindən, Tacitus kimi Yunan-Roma tarixçilərindən bir çox arxeoloji abidələr tapdıq. Bu mənbələrin hamısı razılaşır və israillilərin tarixinə uyğun bir şəkil çəkir. Bu bizim üçün başqa bir əlamətdir. Budur, tarixlərində baş verənləri daha yaxşı görməyimizə kömək etmək üçün qrafiki ilə təsvir olunan israillilərin tarixinə bir nəzər salaq.

Bu tarixdən nə görürük? Bəli, həqiqətən Musanın lənətləri, DID olduğu qədər dəhşətli oldu – və min illər əvvəl yazdığı kimi – hamısı baş verməmişdən əvvəl (Unutmayın ki, bu proqnozlar baş verdikdən sonra yazılmadı, amma əvvəllər).

Lakin Musanın lənəti bununla bitmədi. Davam etdi. Musa (ə.s) bu lənətləri necə bağladı.

1. Bütün bu nemətləri və lənətləri sizə tərəf gəlmədən əvvəl verdiyiniz zaman, Rəbbiniz Allah sizi millətlər arasına səpələdiyi yerdə ürəklə davranırsınız. Bu gün sizə buyurduğum hər şeyə görə ürəklə və bütün canınızla, 3 sonra Rəbb Allah bəxtlərinizi bərpa edəcək və sizə mərhəmət göstərəcək və sizi dağınıq olduğu bütün millətlərdən bir yerə toplayacaq. 4 Göylərin altındakı ən uzaq ölkəyə sürgün edilmiş olsanız da, Rəbb Allah sizi oradan toplayacaq və geri qaytaracaqdır. 5 O sizi atalarınızın torpağına aparacaq və siz də mülkiyyətiniz olacaq. O sizi atalarınızdan daha firavan və çox sayda hala gətirəcəkdir.

Qanunun təkrarı 30: 1-5

Yenidən soruşmaq üçün açıq bir sual: Bu baş verdimi? Tarixlərinin davamını görmək üçün buraya vurun.

Tauratın yaxınlaşması – Zabur gözlənilən idi

Bu nemət və lənətlərlə Tövrat bağlanır. Musa (ə.s) tamamlandıqdan bir müddət sonra öldü. Musa’nın ardından – Joshua – israillilər Torpağa girdilər. İsrail xalqlarının tarixində izah edildiyi kimi, onlar Böyük Kral Davud və ya Davud (və ya Davud) hakimiyyətə yüksəlməyincə orada Kralsız və heç bir paytaxt şəhəri olmadan yaşayırdılar. Quranın Zabur olaraq təsdiqlədiyi Əhdi-Ətiqin yeni bir hissəsinə başlamışdır. Biz Zaburu başa düşməliyik, çünki Tauratda başlayan işarələri davam etdirir – bu İncili başa düşməyə kömək edəcəkdir. Bundan sonra Qur’an və İsa əl Məsihin Davud (ə.s) və Zabur haqqında necə danışdıqlarını görürük.

Tənqidi mətnşünaslıq: Müqəddəs Kitab dəyişdirilib, ya yox

bir çox dillərə tərcümə olunub, düzəlişlər edilib. Eşitmişəm ki, onun orijinal «Müqəddəs Kitabı nə üçün oxumalıyam? Axı o, uzun müddət əvvəl yazılmışdır, məzmunu illər ötdükcə dəyişdirilib». Müqəddəs Kitabı təşkil edən Tövrat, Zəbur və İncil kitabları barədə bu sözləri dəfələrlə eşitmişəm.

Çoxlarımız Müqəddəs Kitab haqqında elə bunu eşitmişik. Doğrudan da, o, iki min ildən daha əvvəl yazılmışdır. Deyə bilərik ki, bu gün oxuduğumuz Müqəddəs Kitabda peyğəmbərlərin yazıları mövcuddur? Müqəddəs Kitab dəyişdirilibmi? Dindən başqa bu suala cavab verən elmi və ya məntiqi cavablar varmı?

Tənqidi mətnşünaslığın əsas prinsipləri

Bu sualı verən bir çox adam tənqidi mətnşünaslıq kimi tanınan elmin mövcudluğundan xəbərdar deyil. Bu elmin köməyi ilə həmin suallara cavab veririk. Həmin elm bir çox qədim əlyazmalara istinad edir. Bu məqalə tənqidi mətnşünaslıqda istifadə olunan iki əsas prinsipi Müqəddəs Kitab üçün istifadə edir. Beləliklə, növbəti diaqrama nəzər salaq. Burada təsvir olunan prinsip bizim üçün illər boyu qorunub-saxlanmış qədim əlyazmalara istinad edir.

Bütün qədim kitabların bu gün bizə necə gəldiyini göstərən zaman qrafiki

Bu diaqram b.e.500-cü ildə yazılmış kitabın nümunəsini bizə göstərir. Kitabın orijinalı əbədi deyil. Hələ ki o, çürüməyib, itməyib və ya məhv olunmayıb, onun surəti çıxarılır (1-ci surət). Əlyazmaları peşəkar mirzələr köçürürdülər. İllər ötdükcə həmin nüsxədən surətlər köçürülürdü (2-ci və 3-cü nüsxə). Bəzi hallarda nüsxə bu günə qədər qorunub-saxlanılırdı (3-cü surət). Diaqram nümunəsində bizə gəlib çatan nüsxə b.e.500-cü ilində yazılmışdı. Yəni biz bilirik ki, b.e.500-cü ilindən başlayaraq, kitab artıq mövcud idi. Buna görə də b.e.ə.500 – b.e.500 (diaqramda “x” işarəsi ilə qeyd edilir) bu müddət ərzində yazılmış surətlər bizdə olmadığından nüsxələri yoxlaya bilmirik. Məsələn, kitab 1-ci nüsxədən 2-ci nüsxəyə köçürüləndə səhv baş veribsə, bunu aşkar edə bilmərik, çünki müqayisə etmək üçün qədim nüsxələr bizdə yoxdur. Diaqramda “x” işarəsi ilə qeyd olunmuş müddət ərzində mövcud olan nüsxələr qeyri-müəyyəndir və bunlarda səhv ola bilər. Buna görə də, tənqidi mətnşünaslığın birinci prinsipi budur: “x” müddəti nə qədər qısa olsa, o qədər də bugünkü nüsxənin dəqiqliyinə əmin ola bilərik.

Əlbəttə ki, bu gün əlimizdə olan nüsxələrin sayı bir neçədir. Təsəvvür edin ki, əlimizdə iki nüsxə var və hər ikisinin eyni bölməsində belə bir ifadə var:

Bu bir variant oxu göstərir (biri ‘Yəhya‘ deyir, digəri ‘Yəvya‘ deyir), ancaq bir neçə əlyazma ilə hansının səhv olduğunu müəyyən etmək çətindir

Orijinalda müəllif ya Yəhya, ya da, Yəvya yazmışdır. Bu əlyazmaların ikisindən birində səhv var. Sual budur: Səhv hansı əlyazmadadır? Əlimizdə olan iki nüsxə əsasında qərar vermək çox çətindir.

İndi isə, təsəvvür edin ki, həmin kitabın daha iki əlyazmaları tapıldı. Növbəti şəklə nəzər salın:

İndi dörd əlyazma var və hansının səhvinin olduğunu görmək daha asandır

İndi səhvi tapmaq daha asandır. Çox güman ki, səhv üç dəfə deyil, bir dəfə baş vermişdi. Beləliklə, köçürmə vaxtı baş vermiş səhv 2-ci əlyazmadadır; müəllif Yəvya deyil, Yəhya barədə yazırdı.

Bu sadə nümunə tənqidi mətnşünaslığın ikinci prinsipini nümayiş etdirir: bu gün mövcud olan əlyazmaların sayı nə qədər çox olsa, o qədər də səhvləri aşkar edib düzəltmək, eləcə də, müəllifin orijinal mətndə dediyini müəyyən etmək asan olur.

Tarixi kitablar və tənqidi mətnşünaslıq

Beləliklə, qədim mətnin düzgünlüyünü təsdiqləmək üçün bizdə tənqidi mətnşünaslığın iki prinsipi var:

  • 1) Orijinal yazı ilə ən qədim surətin arasındakı vaxt müddətini müəyyən etmək və
  • 2) bu gün mövcud olan nüsxələrin sayını müəyyən etmək.

Bu prinsiplər bütün qədim əlyazmalara aid olduğu üçün onları Müqəddəs Kitaba və digər qədim kitablara da aid etmək olar. Növbəti cədvələ nəzər salın (McDovell, J. Evidence That Demands a Verdict. 1979. səh. 42-48).

Müəllif Yazılma tarixi Erkən nüsxə Müddət
Qeysər b.e.ə. 50 b.e. 900 950 10
Platon b.e.ə.350 b.e. 900 1250 7
Aristotel* b.e.ə.300 b.e.1100 1400 5
Fukidid b.e.ə.400 b.e. 900 1300 8
Herodot b.e.ə.400 b.e. 900 1300 8
Sofokl b.e.ə.400 b.e.1000 1400 100
Tasit b.e.ə.100 b.e.1100 1000 20
Pliniy b.e.ə.100 b.e. 850 750 7

* İstənilən əsər

Bu müəlliflər qədim zamanın əsas klassik müəllifləridir – bu yazılar müasir sivilizasiyanın inkişafına təsir göstərib. Əlyazmaların sayı təxminən 10-100; orijinalın yazılmasından sonra isə 1000 il sonra yazılmışdır.

Müqəddəs Kitab və tənqidi mətnşünaslıq

Növbəti cədvəl Müqəddəs Kitabın (İncilin və ya Əhdi-Cədidin) hissələri üzrə tərtib olunub (Comfort, P.W. The Origin of the Bible, 1992. səh. 193).

Əlyazma Yazılma tarixi Əlyazmanın tarixi Müddət
Yəhya Rylan b.e. 90 b.e. 130 40 il
Bodmer Papyrus b.e. 90 b.e. 150-200 110 il
Chester Beatty b.e. 60 b.e. 200 140 il
Codex Vaticanus b.e. 60-90 b.e. 325 265 il
Codex Sinaiticus b.e. 60-90 b.e. 350 290 il

Tənqidi mətnşünaslığın Müqəddəs Kitab üzrə araşdırmaları

Əhdi-Cədidin əlyazmaları o qədər çoxdur ki, bunları bir cədvələ sığmaq qeyri-mümkündür. Bu sahədə illər boyu çalışan bir alim demişdi:

«Bu gün bizdə Əhdi-Cədidin hissələri olan 24000-dən çox əlyazma nüsxələr var… Daha heç bir qədim sənəd belə say və təsdiqlə müqayisə oluna bilməz. Müqayisə üçün qeyd etmək olar ki, bu gün mövcud olan əlyazmaların sayı 643 olan Homerin “İlliada” əsəri ikinci yerdədir”

(McDowell, J. Evidence That Demands a Verdict. 1979. səh. 40)

Britaniya Muzeyinin baş mütəxəssisi bununla razıdır:

“Əsas Yunan və Roma müəlliflərin orijinal mətnləri bu gün mövcud olduğuna görə alimlər razıdırlar. Lakin buna baxmayaraq, bu mətnlərin, həmçinin, minlərlə surətləri də mövcuddur”

Kenyon, F.G. (Britaniya Muzeyinin keçmiş direktoru) Our Bible and the Ancient MSS. 1941 səh.23.

Əhdi-Cədidin qədim əlyazmaları barədə bir kitabım var. O, belə başlayır:

«Bu kitab Əhdi-Cədidin qədim əlyazmalarının 69 nüsxəsini sizə təqdim edir…Bunların yazılma tarixi b.e.II–IV əsrlərinə aiddir (b.e.100-300) … Bunlar Əhdi-Cədidin 2/3 hissəsini təşkil edir”

(P. Comfort, «The Text of the Earliest NT Greek MSS”. Preface səh. 17. 2001)

Başqa sözlə, bu gün mövcud olan əlyazmaların əksəriyyəti çox qədimdir, Əhdi-Cədidin yazılmasından təxminən 100 il sonraya aiddir. Bu əlyazmaların tarixi Konstantinin və ya Roma kilsəsinin dövründən daha əvvələ aiddir. Bu əlyazmalar bütün Aralıq Dənizi ölkələrində aşkar edilmişdir. Bir ərazidə aşkar edilmiş əlyazmada səhv olanda onu digər ərazilərdən tapılmış əlyazmalarla müqayisə edərək aşkar etmək mümkündür. Lakin bu əlyazmaların hamısı eynidir.

Beləliklə, hansı nəticəyə gəlmək olar? Obyektiv səbəblərə görə (mövcud əlyazmaların sayı və orijinal ilə ən qədim əlyazma arasındakı müddət) aydındır ki, Əhdi-Cədid (İncil) digər klassik əsərlərdən daha çox nüsxələrlə dəstəklənir. Nəticə belə cəmləşdirilir:

«Əhdi-Cədidin bugünkü mətninə şübhə etmək qədim klassik əsərləri qaranlığa salmaq deməkdir. Çünki heç bir qədim dövrə aid sənəd Əhdi-Cədid qədər digər kitablarla təsdiqlənmir”

Montgomery, History and Christianity. 1971. səh.29

O deyir ki, Müqəddəs Kitabın etibarlı olduğuna şübhə etsək, eləcə də, klassik tarixə aid bütün biliklərimizi də şübhə altına salmalıyıq, bunu isə heç bir tarixçi etməyib. Səkkiz əlyazma və orijinaldan əsərin bu gün mövcud olan surətinə qədər 1300 illik müddətin olduğu halda nə üçün Herodotun əsərləri dəqiq hesab edilir? Müqəddəs Kitabın 24000 əlyazmaları olduğu halda, orijinaldan bu gün mövcud olan surətinə qədər cəmi 100 il müddətin olduğu halda Müqəddəs Kitabın dəyişdirildiyini hesab etmək düzgündürmü? Bu, mənasızdır.

Biz bilirik ki, eralar, dillər və imperiyalar dəyişdikdə Müqəddəs Kitabın mətnləri dəyişməyib, çünki ən qədim əlyazmanın tarixi bu hadisələrdən əvvəlki dövrə aiddir. Məsələn, biz bilirik ki, nə Roma papası, nə də Roma imperatoru Konstantin Müqəddəs Kitabı dəyişməyiblər, çünki bizdə olan əlyazmalar Konstantinin və Roma papalarının dövründən daha əvvəl yazılıb və sonrakı mətnlərlə uyğun gəlir. Bu gün Müqəddəs Kitabı tərcümə edərkən istifadə olunan əlyazmaların tarixi Məhəmməd peyğəmbərdən (s) əvvəlki dövrə aiddir. Məhəmməd peyğəmbərin özü onun dövründə mövcud olan Müqəddəs Kitabı təsdiqləyirdi. Bu, vacibdir, çünki əlyazmaları müqayisə etməklə bilirik ki, onun dövründən sonra da mətnlər dəyişməyib.

Bu, növbəti diaqramda göstərilir. Müasir Müqəddəs Kitabların tərcüməsi zamanı mənbə olaraq istifadə olunan əlyazmalar çox qədim dövrlərə aiddir.

Müasir İncillər, erkən 100-300-cü illərdə mövcud olan ən qədim əlyazmalardan tərcümə olunur. Bu mənbə əlyazmaları Konstantindən və ya digər dini-siyasi güclərdən və Məhəmməd Peyğəmbərin (s.ə.v) vaxtından çox əvvəl meydana çıxmışdır.

Nəticə belədir: nə bir məsihçi rəhbər, nə də zaman Müqəddəs Kitabın orijinal yazılarını, mövzusunu və ya məzmununu dəyişməyib. Biz əmin ola bilərik ki, bu gün oxuduğumuz Müqəddəs Kitabın mətni min illərlə əvvəl yazılmış orijinal əlyazmaların mətni ilə eynidir. Bunu bizdə olan əlyazmalar təsdiqləyir. Tənqidi mətnşünaslıq Müqəddəs Kitabın etibarlı olduğunu təsdiqləyir.

Universitetdə tənqidi mətnşünaslıq mühazirəsi

Bu yaxında Kanadada Qərbi Ontario Universitetində bu mövzuda mühazirə oxumaq şərəfinə nail olmuşdum. Bu mühazirənin bir hissəsinə aşağıda təqdim olunan 17-dəqiqəlik videoda baxa bilərsiniz.

 [vimeo width=”625″ height=”400″]http://vimeo.com/25487525 [/vimeo]

Bu vaxta qədər biz, əslində, yalnız Əhdi-Cədidə aid olan tənqidi mətnşünaslıq dəlillərinə nəzər saldıq. Bəs, Əhdi-Ətiqin hissələri olan Tövrat və Zəbur necə? Növbəti 7 dəqiqəlik videoda mən Əhdi-Ətiqə aid tənqidi mətnşünaslıq prinsiplərini qısaca izah edirəm.

[vimeo width=”625″ height=”400″]http://vimeo.com/29541364[/vimeo]

Tövratda həmin Peyğəmbərin Əlaməti

Musa (s) və Harun (s) peyğəmbərlər İsraillilərə 40 il rəhbərlik etdilər. Onlar Əmrləri yazdılar, qurbanları təşkil etdilər, eləcə də, Tövratda bir çox Əlamətləri təsvir etdilər. Vaxt gəldi, bu iki peyğəmbər bu dünyadan köçməli oldular. Gəlin Tövratın sonunu oxumazdan əvvəl Tövratdakı nümunələrə nəzər salaq.

Tövratdakı nümunələr

Tövratda hansı Əlamətlər var?

Tövratda qurban

Qurbanların əhəmiyyətinə və tez-tez gətirilməsinə fikir verin. Öyrəndiyimiz mövzular barədə bir daha düşünün:

Bu qurban üçün yalnız təmiz heyvan – qoç, təkə və ya öküz götürülürdü. Bir düyədən başqa, hamısı erkək idi.

Bu qurbanlar qurban təqdim edən adamları günahdan yuyurdu. Yəni qurban örtük kimi onu təqdim edən insanın təqsir və xəcalətini örtürdü. İlk qurban Adəmin dövründə kəsildi; Ona  Allahın mərhəməti ilə dəri paltar verildi. Bu dəri paltar Adəmin çılpaqlığını örtərək heyvanın ölümünü xatırladırdı. Vacib sual yaranır: Nə üçün daha qurbanlar təqdim olunmur? Cavabı daha sonra görəcəyik.

Tövratda salehlik

‘Salehlik’ sözü daim təkrar olunur. Biz bu sözə Adəmin hekayəsində rast gəldik; Allah ona ‘təqva libası daha yaxşıdır’ dedi. Biz İbrahimə salehliyin verildiyini gördük, çünki o, Allahın oğul barədə vədinə iman etdi. İsraillilər Əmrlərə riayət edəndə salehliyi əldə edirdilər – lakin onlar bu əmrlərə həmişə və tam itaət etməli idilər.

Tövratda cəza

Biz həmçinin gördük ki, Əmrləri yerinə yetirməməyin nəticəsi Allahın cəzasıdır. Bu, Adəmdən başladı, Adəm cəmi bir dəfə itaətsizlik edərək cəzalandı. Cəza həmişə ölümlə nəticələnir. Ya günah etmiş insan özü ölür, ya da, onun əvəzinə qurban təqdim olunan heyvan ölür. Növbəti deyilənlər barədə düşünün:

  • Adəmin vaxtında dəri səbəbi ilə qurban təqdim olunan heyvan öldü.
  • Habilin vaxtında – onun qurban təqdim etdiyi heyvan öldü.
  • Nuhun vaxtında adamlar su daşqını zamanı öldü. Su daşqınından sonra Nuh özü qurban təqdim etdi; həmin qurban heyvanı öldü.
  •  Lutun vaxtında Sodom və Homorra əhalisi cəzalanaraq öldü. Lutun arvadı da öldü.
  •  İbrahimin oğlu qurban təqdim ediləndə ölməli idi, lakin onun əvəzinə bir qoç öldü.
  • Pasxa günü (firon və digər imansızların ailəsində) ya ilk oğul öldü, ya da qanı qapı taxtasına sürtülən qurban quzusu öldü.
  • Qanuna görə, Kəffarə günündə ya təqsirkar adam ölməli, ya da onun günahına görə bir təkə qurban təqdim olunaraq ölməli idi.

Bu, nə deməkdir? Davam edərkən görəcəyik. İndi Musa ilə Harun (s) Tövrat Kitabını tamamlayırlar. Tövratın sonunda onlar Allahdan gələn iki vacib sözü qeyd edirlər. Bu sözlərin hər ikisi gələcəyə aiddir və bu gün də, hər birimiz üçün vacibdir: gələcək Peyğəmbər və gələcək Lənət və xeyir-dualar. İndi biz burada Peyğəmbərə nəzər salacağıq.

Gələcək Peyğəmbər

Sina Dağında Allah lövhələri  verəndə möhtəşəm qüdrətini nümayiş etdirdi. Tövrat bunu belə təsvir edir:

“Üçüncü günün səhəri açılanda göy gurultusu, şimşəklər, dağ üzərində qatı bir bulud və çox uca şeypur səsi oldu. Düşərgədə olan bütün xalq titrədi. Allahı qarşılamaq üçün Musa xalqı ordugahdan apardı və onlar dağın ətəyində durdular. Bütün Sina dağı tüstü içində idi, çünki Rəbb onun üzərinə alov içərisində enmişdi. Bütün dağ kürənin verdiyi tüstü kimi tüstülənirdi, bərk titrəyirdi”

Çıxış 19:16-18

Adamlar qorxu ilə doldular. Tövrat deyir:

“Bütün xalq göy gurultusunu, şimşəkləri, şeypur səsini, dağın tüstülənməsini eşidib görəndə qorxub sarsıldı və uzaqda durdu. Musaya dedilər: «Sən bizimlə danış, biz də eşidək. Qoy Allah bizimlə danışmasın, yoxsa ölərik»”

Çıxış 20:18-19

Bu, Musanın (s) xalqa 40 illik rəhbərlik etdiyi dövrün əvvəlində baş verdi. Həmin dövrün sonunda Allah Musa (s) peyğəmbər ilə danışanda bunu ona xatırlatdı, adamların qorxduqlarını onun yadına saldı və gələcəyə aid vəd etdi. Musa (s) Tövratda yazır:

Allahınız Rəbb sizin üçün aranızdan, digər İsrail övladlarınız arasından mənim kimi bir peyğəmbər yetişdirəcəkdir. Ona qulaq asmalısan. Yığıncaq günü Xorebdə (yəni Sinayda) Allahınız Rəbdən soruşdunuz: “Allahımız Rəbbin səsini eşitməyək və bu böyük atəşi görməyək, yoxsa öləcəyik. ”

Rəbb mənə dedi: «Onların dedikləri yaxşıdır. İsrail övladlarının arasından sizin kimi bir peyğəmbər yetişdirəcəyəm və sözlərimi onun ağzına soxacağam. Ona əmr etdiyim hər şeyi onlara söyləyəcəkdir. Mən özüm peyğəmbər mənim adımdan söylədiyi sözlərə qulaq asmayan hər kəsə cavab verəcəyəm. Ancaq mənim adımdan əmr etmədiyim bir şeyi danışmağı düşünən bir peyğəmbər və ya başqa tanrıların adından danışan bir peyğəmbər öldürülməlidir. ”

 “Axı bu sözün Rəbdən olub-olmadığını necə bilək?” deyə düşünə bilərsiniz. Əgər bir peyğəmbər Rəbbin adından danışanda dediyi söz həyata keçməzsə yaxud düz çıxmazsa, bilin ki, onu Rəbb söyləməmişdir. O peyğəmbərin dediklərinin səlahiyyəti yoxdur. Ondan qorxmayın”

Qanunun Təkrarı 18:15-22

Allah adamlarda Özünə qarşı müvafiq hörmət görmək istəyirdi. Beləliklə, Lövhədə Əmrləri verəndə elə etdi ki, xalq böyük qorxu ilə doldu. Burada isə keçmişə baxaraq gələcək Peyğəmbər barədə danışır. Bu, Musa (s) peyğəmbər kimi İsraillilərin arasından çıxacaq. Sonra iki göstəriş verilir:

  1. Adamlar gələcək Peyğəmbərə fikir verməsələr Allah Özü onları cəzalandıracaq.
  2. Allahın peyğəmbər vasitəsilə danışdığını təsdiqləmək üçün onun sözləri gələcəyə aid olmalı və gələcəkdə yerinə yetirilməli idi.

Birinci göstərişə görə, Musa (s) peyğəmbərdən sonra təkcə bir peyğəmbər gəlməyəcək. Elə bir qeyri-adi peyğəmbər gələcək ki, ona mütləq qulaq asmalıyıq, çünki onun xüsusi vəzifəsi olacaq; o, Allahın xüsusi sözlərini deyəcək. Gələcəyi yalnız Allah bilir. Heç bir insan, əlbəttə ki, gələcəyi bilmir. Buna görə də, ikinci göstəriş peyğəmbərlik sözünün Allahdan olub-olmadığını müəyyən etmək üçün adamlara verilmişdir. Musa (s) peyğəmbərin sözlərinə görə, bu ikinci göstəriş İsraillilərə onların gələcəyini bilmək imkanını verir. Bu,  İsraillilərə veriləcək xeyir-dua və lənətlər  bölməsində qeyd olunur və bu sözlərlə Tövrat bitir.

Bəs, gələcək Peyğəmbər? O, kim idi? Bəzi alimlər bu sözlərin Məhəmməd (s) peyğəmbərə aid olduğunu deyirlər. Lakin fikir verin ki, Musa (s) həmin peyğəmbər haqqında demişdi: “Allahınız Rəbb sizin üçün aranızdanöz soydaşlarınız içərisindən mənim kimi bir peyğəmbər yetirəcək– yəni yəhudilərdən. Beləliklə, bu, Məhəmməd (s) peyğəmbərə aid edilə bilməz. Digər alimlər bu sözlərin İsa Məsihə (s) aid olub-olmadığı barədə fikirləşirlər. İsa Məsih yəhudi olub və  böyük səlahiyyətlə öyrədib, sanki Allah Özü onun dili ilə danışıb. İsa Məsihin (s) gəlişi əvvəlcədən deyilib. Bu barədə İbrahimin qurbanı, Pasxa zamanı və həmçinin, “Allahın sözləri dilində olan” bu Peyğəmbərin gələcəyi barədə deyiləndə qeyd edilib.

Harunun nümunəsi: 1 düyə, 2 keçi

Musanın ikinci nümunəsində biz Sina Dağında verilmiş Əmrlərin çox ciddi olduğunu gördük. Mən sizə özünüzə suallar verməyi təklif etdim. Qanunun verilməsinin səbəbi var. Siz Qanuna ya həmişə riayət edirsiniz, ya da  yox.  Qanuna həmişə riayət etmirsinizsə, siz də, mənim kimi, böyük bəladasınız – Mühakimə və cəza. Bəs, nə etmək olar? Musanın qardaşı Harun və onun nəsli bu məqsədlə qurbanlar təqdim edirdilər; qurbanların qanı günahları yuyur və ya örtürdü. Harun iki xüsusi qurban təqdim edirdi; bu qurbanlar Qanunu pozanların günahlarını yuduğunu nümayiş etdirirdi. Bir düyə və iki keçi. Gəlin keçilərdən başlayaq.

Keçi və Kəffarə günü

Musanın birinci nümunəsindən öyrəndik ki, Yəhudilərin hələ də qeyd etdiyi Pasxa bayramı Firondan qurtuluşu xatırlamaq məqsədilə keçirilir. Lakin Tövrat digər bayramları da qeyd etməyi əmr edir. Çox vacib olan bir bayram Kəffarə günü adlanır. Tövratın buna aid hissəsini burada oxuya bilərsiniz.

Kəffarə gününə aid nə üçün bu qədər dəqiq və təfsilatlı göstərişlər verilmişdi? Göstərişlər belə başlayır:

“Harunun iki oğlu Rəbbin hüzuruna yaxınlaşıb öləndən sonra Rəbb Musaya dedi: «Qardaşın Haruna söylə ki, istənilən vaxt pərdənin iç tərəfindəki Müqəddəs yerə, sandıq üzərindəki kəffarə qapağının önünə keçməsin ki, özü ölməsin, çünki Mən kəffarə qapağının üzərindəki buludda zahir oluram”

Levililər 16:1-2

Bundan əvvəl Harunun iki oğlu tələsib Allahın Hüzur çadırına keçdilər. Lakin Qanunu pozduqlarına görə Ən Müqəddəs Yerdəki Allahın hüzurunda onlar öldülər (bunu burada gördük). Nə üçün? Müqəddəs Çadırda Əhd Sandığı var idi. Quran da bu Əhd Sandığı barədə yazır:

“Peyğəmbərləri onlara dedi: “Onun hökmdarlığının əlaməti sizə bir sandığın gəlməsidir. Onun içərisində Rəbbinizdən bir təskinlik, Musanın ailəsindən və Harunun ailəsindən qalan (bəzi) şeylər vardır. Onu mələklər gətirəcək. Əgər siz möminsinizsə, bu sizin üçün bir dəlildir””

Surə 2:248 (Qoç)

Quran Əhd Sandığını əlamət adlandırır, çünki Sandıq Musanın verdiyi Qanun Əhdinin rəmzi idi. On Əmr üzərində yazılmış Daş Lövhələr Sandığın içində idi. Bütün Qanuna tam riayət etməyən adam bu Sandığın yanında ölürdü. Harunun iki oğlu bu Çadıra keçəndə öldü. Beləliklə, dəqiq göstəriş verildi: ildə bir dəfə – Kəffarə günündə Harun Çadıra keçməli idi. Harun istənilən bir başqa gündə Çadıra keçsəydi, öləcəkdi. Lakin həmin gündə də, Əhd Sandığına yaxınlaşmazdan əvvəl:

“Harun özü üçün günah qurbanı olan buğanı təqdim etsin. Bununla həm özü, həm də ailəsi üçün günahını kəffarə etsin. … Rəbbin hüzurunda buxuru oda qoysun. Beləcə buxur tüstüsü bulud ilə Şəhadət sandığının üzərində olan kəffarə qapağını örtsün ki, özü ölməsin”

Levililər 16:6,13

Beləliklə, Harunun Qanuna qarşı etdiyi günahlarını örtmək üçün bir buğa qurban gətirilməli idi. Bundan dərhal sonra Harun iki təkə ilə mərasimi keçirməli idi.

“Sonra Harun iki təkəni götürüb Rəbbin önündə Hüzur çadırının girişində saxlasın. Harun bu təkələrdən birini Rəbb üçün, o birisini Azazel üçün püşklə seçsin. Sonra Harun püşklə Rəbbə məxsus olan təkəni günah qurbanı olaraq təqdim etsin”

Levililər 16:7-9

Öz günahlarına görə buğanı qurban gətirəndən sonra Harun iki təkəni götürüb püşk atmalı idi. Bir təkə xüsusi məqsəd üçün ayrılmalı, digəri isə günah üçün qurban olaraq təqdim edilməli idi. Nə üçün?

“Sonra xalq üçün günah qurbanı olan təkəni kəssin və onun qanını pərdənin iç tərəfinə gətirib qanını buğanın qanı kimi kəffarə qapağının ön tərəfinə və qarşısına çiləsin. Bununla Harun İsrail övladlarının murdarlığına, qanunsuzluğuna və bütün günahlarına görə Müqəddəs yer üçün kəffarə etsin; murdar xalqın arasında yerləşdiyinə görə Hüzur çadırı üçün belə etsin”

Levililər 16:15-16

Bəs, xüsusi məqsədlə ayrılmış təkə necə oldu?

“Qoy Harun Müqəddəs yeri, Hüzur çadırını, qurbangahı kəffarə edib qurtarandan sonra sağ qalan təkəni gətirsin və iki əlini o təkənin başına qoyub İsraillilərin bütün qanunsuzluğundan və günahlarından ötrü qazandığı cəzanın hamısını onun üzərində etiraf etsin və təkənin başına ötürsün. Sonra bu iş üçün təyin olunan bir adamın vasitəsilə çöldə yola salınsın. Təkə onların bütün cəzasını öz üzərində ayaq dəyməmiş torpağa aparsın. O adam təkəni çöldə yola salsın”

Levililər 16:20-22

Buğa Harunun şəxsi günahlarına görə qurban gətirilirdi. Birinci təkə İsraillilərin günahlarına görə qurban gətirilirdi. Sonra Harun əllərini sağ qalan təkənin başına qoyub bir əlamət olaraq, xalqın günahlarını ona ötürürdü. Sonra təkəni səhraya buraxırdılar. Bu, xalqın günahlarının uzaqlaşdırıldığına işarə edirdi. Bu qurbanlar xalqı günahlardan yuyub təmizləyirdi. Bu, hər il Kəffarə günü təkrar olunurdu.

Bəqərə Surəsində və Tövratda düyə və ya inək

Harun başqa qurbanları də təqdim etməli idi. Bunların arasında düyə (erkək deyil, dişi dana) var idi. Məhz bu düyə qurbanı səbəbi ilə ikinci Surə “İnək” adlanır. Beləliklə, Quran birbaşa bu qurban haqqında danışır. Qurandakı hekayəni burada oxuya bilərsiniz. Gördüyünüz kimi, erkək deyil, dişi heyvanın qurban gətirilməsi barədə eşidən adamlar təəccüblənərək heyrətə düşdülər. Hekayə bu sözlərlə bitir:

“Biz dedik: “(İnəyin) bir parçasını ona (ölüyə) vurun!” Allah ölüləri bu cür dirildir və Öz ayələrini sizə göstərir ki, bəlkə anlayasınız”

Surə 2:73-Qoç

Beləliklə, bu, diqqət yetirməli olduğumuz daha bir əlamətdir. Bəs, bu düyə necə əlamət ola bilər? Biz burada ölüm və həyat barədə oxuduq. Tövratda Haruna bu qurbana dair verilmiş ilkin göstərişi tədqiq edərkən bunu anlayaq. Tövratdakı hekayəni burada oxuya bilərsiniz. Tövrat deyir:

“Onun gözləri önündə düyə yandırılsın. Dərisi, əti və qanı, bağırsağı ilə birgə yansın. Kahin sidr ağacının budağını, züfa otunu və al rəngli ipi götürüb yandırılan düyənin üstünə atsın”

Saylar 19:5-6

Züfa otu yarpaqlı bir ağacın budağı idi. Pasxa günü ölüm yan keçsin deyə, İsraillilərə qurban quzusunun qanı barədə deyilmişdi:

“Bir çəngə züfa otu götürüb ləyəndə olan qana batırın və oradakı qandan qapının üst dirəyinə və yan taxtalarına sürtün. Səhərə qədər heç kəs evinin qapısından çıxmasın”

Çıxış 12:22

Züfa otu həmçinin düyə qurbanı üçün də istifadə olunurdu. Düyə, züfa otu, dərisi və sidr ağacı külə dönənə qədər yandırılmalı idi. Sonra:

“Düyənin külünü pak adam toplayıb düşərgənin kənarında pak bir yerə qoysun və İsrail övladlarının icması naminə paklama suyu düzəltmək üçün saxlanılsın. Bu, günah qurbanıdır”

Saylar 19:9

Beləliklə, kül paklanma suyuna qatılmalı idi. Natəmiz adam paklanmaq (qüsl və ya dəstəmaz almaq) üçün suya qatılmış bu küldən istifadə edirdi. Lakin bu kül istənilən deyil, müəyyən natəmizlik hallarında istifadə olunurdu:

“Hər hansı bir insan meyitinə toxunan yeddi gün murdar olacaq. Üçüncü və yeddinci gün özünü paklama suyu ilə paklasın ki, pak olsun. Əgər üçüncü və yeddinci gün özünü paklamasa, pak olmayacaq. Bir ölüyə, hər hansı bir insan meyitinə toxunan və özünü pak etməyən adam Rəbbin məskənini murdar edər, o şəxs İsraildən qovulsun. Paklama suyu onun üzərinə səpilmədiyi üçün murdar sayılsın. Onun murdarlığı hələ üzərində qalır”

Saylar 19:11-13

Beləliklə, meyitə toxunan adam təmizlənmək üçün dananın külünü suya qataraq dəstəmaz almalı idi. Bəs nə üçün meyitə toxunanda adam belə natəmiz olur? Bu barədə fikirləşin! Adəm itaətsizliyinə görə həm özü, həm də onun nəsli (siz və mən daxil olmaqla) öləri oldu. Beləliklə, ölüm günahın nəticəsi olduğuna görə natəmizdir. Ölüm günahın murdarlığı ilə əlaqəlidir. Meyitə toxunan adam murdar olur. Lakin bu kül bir əlamətdir, bu murdarlığı yuyub təmizləyir. Natəmiz adam murdarlanaraq ölü olduğu halda düyənin külü ilə dəstəmaz alaraq təmizlənir və həyat tapır.

Nə üçün erkək deyil, dişi düyə qurban gətirilirdi? Aydın izah olmasa da, Müqəddəs Yazının üzərində düşünə bilərik. Bütün Tövratda (və digər Müqəddəs Kitablarda) Allah Özünü kişi cinsinə aid edir. İsrail xalqı qadın cinsinə aid edilir. Nikahda olan kişi-qadın münasibətlərində Allah rəhbərlik edir, Onun davamçıları isə Onun ardınca gedirlər. Allah həmişə təşəbbüs edir. Allah təşəbbüs edərək İbrahimə oğlunu qurban gətirməyi əmr etdi; Allah təşəbbüs edərək Daş lövhələr üzərində yazdığı Əmrləri verdi; Allah təşəbbüs edərək Nuhun vaxtında cəza göndərdi və s. Təşəbbüsü heç vaxt insan, hətta peyğəmbər etmir. Allahın davamçıları həmişə Onun rəhbərliyinə tabe olurlar.

Düyənin külü insanın ehtiyacını qarşılamalı idi. Natəmiz insan paklanmağa ehtiyac duyur. Beləliklə, insanın ehtiyacını qarşılamaq üçün əlamət – dişi olan düyənin qurbanı təyin olunmuşdu. Natəmizlik günah edəndə hiss etdiyimiz xəcaləti göstərir. Bu, Allah qarşısındakı xəcalət deyil. Mən günah edəndə təkcə Qanunu pozmuram; həmçinin mən Hakimin qarşısında təqsirkaram, xəcalət və peşmançılıq hissi duyuram. Allah xəcalət hissimizə nə edir? İlk növbədə, Allah bizi libasla təmin edir. Çılpaq və xəcalət içində olan Adəm və Həvvaya Allah dəridən paltar verdi. O vaxtdan etibarən Adəmin övladları özlərini paltarla örtürlər. Əslində, bu, o qədər təbiidir ki, biz dayanıb bunun səbəbini heç vaxt soruşmuruq. Düyənin külü ilə dəstəmaz paklanmanın digər növüdür; paklanmadan sonra insan özünü təmiz hiss edir. Düyə qurbanının məqsədi təmizləməkdir.

“Ürəklərimiz pis vicdandan paklanmış, bədənlərimiz də təmiz su ilə yuyulmuş halda imanın tam etimadı ilə, səmimi qəlblə Allaha yaxınlaşaq”

İbranilərə 10:22

Kəffarə günü erkək keçinin qurbanı əsasən Allah üçün olduğuna görə erkək heyvan götürülürdü. On Əmrin əlamətində itaətsizliyin nəticəsinin ölüm olduğunu gördük. Bu, dəfələrlə qeyd olunurdu (hekayələri burada oxuya bilərsiniz). Allah Hakim idi (indi də Hakimdir!); bir Hakim kimi, Allah ölüm tələb edirdi. Harunun günahına görə erkək dananın ölümü Allahın tələbini yerinə yetirdi. Daha sonra birinci erkək təkənin ölümü Allahın tələbini yerinə yetirdi; bu ölüm İsraillilərin günahının əvəzi idi. Sonra İsrail cəmiyyətinin günahları bir rəmz olaraq Harun tərəfindən keçinin üzərinə yerləşdirilirdi; keçini səhraya buraxırdılar və bu, cəmiyyətin günahdan azad olmasının rəmzi idi.

Harun və onun nəsli min ildən çox bu qurbanları gətirərək bayram edirdilər. İsraillilərin tarixi boyu onlara verilmiş torpaqda bu, davam edirdi: Davud padşah olanda, onun oğulları padşah olanda; bir çox peyğəmbərlər xəbərdarlıq sözləri ilə gələndə; hətta İsa Məsihin dövründə (s) belə, bu ehtiyacları qarşılamaq üçün qurbanlar təqdim olunurdu. Lakin bu qurbanlar gələcək xilasa işarə edərək bir əlamət idi.

Beləliklə, Tövrat Musa ilə Harunun sonuncu Əlamətləri ilə tamamlanır. Daha sonra peyğəmbərlər gəldi; Zəbur Kitabı Allahdan olan Kəlmələri insanlara çatdırdı. Lakin Tövratın sonunda vacib bir söz var. Musa (s) gələcək barədə, bir Peyğəmbərin gəlişi, eləcə də, İsrail xalqının üzərində olacaq xeyir-dua və lənətlər barədə danışır.

Musanın ikinci əlaməti: Qanun

Musanın birinci əlamətinə – Pasxaya nəzər saldıq. Allah bütün evlərə ölüm göndərdi; yalnız qapısında qurban qanı olan evlərə bəla toxunmadı. Firon tabe olmadı, buna görə də onun oğlu öldü. Musa (s) İsrailliləri Misirdən çıxartdı, Firon isə onları təqib edərək Qırmızı Dənizdə batdı.

Musanın peyğəmbərlik vəzifəsi təkcə xalqı Misirdən çıxarmaq deyildi. Musa xalqı yeni həyat tərzinə gətirib çıxarmalı idi. Onlar Allahın verdiyi Şəriət Qanununa uyğun yaşamalı idilər.

Əla Surəsi (Surə 87 – Ən uca surəsi) Allahın dünyanın hərəkət etməsini təbii qanunlara uyğun yaratdığını bizə xatırladır.

“Ən Uca Rəbbinin adına təriflər de! O (Rəbbin) ki, (hər şeyi) yaradıb kamilləşdirdi; O (Rəbbin) ki, (hər şeyin müqəddəratını) əzəldən müəyyən edərək yol göstərdi, O( Rəbbin) ki, otlağı cücərdib, sonra da qaralmış samana çevirdi”.

(Surə Əla 87:1-5)

Eynilə, Allah bütün bəşəriyyətin Mənəvi Qanunlara uyğun hərəkət etməsini istəyir.

Beləliklə, Misirdən çıxandan qısa müddət sonra Musa (s) və İsraillilər Sina dağına gəldilər. Musa (s) 40 gün dağda ikən ona Şəriətin Qanunu verildi. Bəqərə və Ərəf Surələri bu barədə belə yazırlar:

“Bir zaman sizdən əhd-peyman aldıq, dağı başınız üstünə qaldırdıq (və buyurduq): “Sizə verdiyimizdən möhkəm yapışın və onun içindəkiləri yada salın ki, bəlkə (Allahdan) qorxasınız!””

Surə 2:63-Qoç

“Biz Musaya otuz gecəlik vədə verdik və buna on (gecə də) əlavə etdik. Beləliklə də Rəbbinin təyin etdiyi vaxt qırx gecə oldu. Musa qardaşı Haruna dedi: “Camaatımın içərisində məni əvəz et, (onları) islah et və fəsad törədənlərin yoluna uyma!””

Surə 7:142-Əraf

Beləliklə, Musaya (s) hansı Qanun verildi? Bütün Qanun böyükdür – 613 əmr və qayda (haram və halal kimi) izin verilən və izin verilməyən şeyləri sadalayır. Bu əmrlər Tövratın əksər hissəsini təşkil edir. Lakin əvvəlcə Musaya Allahın daş lövhələrdə yazdığı xüsusi əmrlər verildi. Bunlar On Əmr adlanır və digər qaydaların əsasını təşkil edir. Bu On Əmr Qanunun ən vacib olan əmrləridir. Ərəf Surəsi bu barədə yazır:

“Biz onun üçün lövhələrdə hər şeydən öyüd-nəsihət və hər şeyin təfsilatını yazdıq (və dedik:) “Bunları möhkəm tut və camaatına da onun ən yaxşısından yapışmağı əmr et! Mən sizə fasiqlərin yurdunu göstərəcəyəm. Haqsız olaraq yer üzündə təkəbbürlük göstərənləri ayələrimdən uzaqlaşdıracağam. Onlar bütün möcüzələri görsələr də onlara inanmazlar. Onlar doğru yolu görsələr, ora yönəlməz, azğınlıq yolunu görsələr, onu özlərinə yol seçərlər. Bu ona görədir ki, onlar ayələrimizi inkar edir və onlara məhəl qoymurdular””

Surə 7:145-146-Əraf

On Əmr

Beləliklə, Quran bu On Əmri Allahın əlaməti hesab edir. Bu On Əmr nədən ibarət idi?

Tövratın Çıxış Kitabında Musa (s) bu əmrləri daş lövhələrdən dəqiq köçürüb.

(1) Allah bütün bu sözləri belə söylədi:

 2 «Səni Misir torpağından, köləlik diyarından çıxaran Allahın Rəbb Mənəm.

3 Məndən başqa allahların olmasın.

4 Özün üçün heç bir oyma büt, nə yuxarıda – səmada və ya aşağıda – yerdə, nə də yerdən aşağıya yığılan sulardakı şeylərin heç birinin surətini düzəltmə.

5 Belə şeylərə səcdə qılaraq ibadət etmə. Çünki Mən, sənin Allahın Rəbb, qısqanc Allaham. Mənə nifrət edən ataların cəzasını üç-dörd nəslə qədər övladlarına çəkdirərəm. 6 Məni sevib əmrlərimə əməl edənlərin isə minlərlə nəslinə məhəbbət göstərərəm.

7 Allahın Rəbbin adını boş yerə dilinə gətirmə, çünki Rəbb Öz adını boş yerə dilinə gətirəni cəzasız qoymaz.

8 Şənbə gününü yadda saxlayıb təqdis et.

9 Altı gün çalışıb bütün işlərini gör.

10 Lakin yeddinci gün Allahın Rəbbin Şənbə günüdür. Bu gün sən, oğlun, qızın, qulun, qarabaşın, heyvanların, yanında qalan yadelli də heç bir iş görməsin.

11 Çünki altı gün ərzində Rəbb göyləri və yeri, dənizi və kainatdakı hər şeyi yaratdı, yeddinci gün isə istirahət etdi. Bunun üçün Rəbb Şənbə gününə bərəkət verib onu müqəddəs saydı.

12 Ata-anana hörmət et ki, Allahın Rəbbin sənə verdiyi torpaqda ömrün uzun olsun.

13 Qətl etmə.

14 Zina etmə.

15 Oğurluq etmə.

16 Heç kimə qarşı yalandan şahidlik etmə.

17 Heç kimin evinə tamah salma. Heç kimin arvadına, quluna, qarabaşına, öküzünə, eşşəyinə – heç bir şeyinə tamah salma».

18 Bütün xalq göy gurultusunu, şimşəkləri, şeypur səsini, dağın tüstülənməsini eşidib görəndə qorxub sarsıldı və uzaqda durdu. 19 Musaya dedilər: «Sən bizimlə danış, biz də eşidək. Qoy Allah bizimlə danışmasın, yoxsa ölərik». 20 Musa xalqa dedi: «Qorxmayın, Allah ona görə gəlib ki, sizi sınağa çəksin və siz günah etməmək üçün Onun qorxusu qarşınızda olsun»

Çıxış 20:1-18

Çox vaxt müasir ölkələrdə yaşayan bizlər bu əmrləri unuduruq. Bunlar təkliflər deyildi. Bunlar məsləhətlər deyildi. Bunları müzakirə etmək olmazdı. Bu əmrlərə itaət və tabe olmaq gərək idi. Bu, Şəriətin Qanunu idi. İsraillilərin ürəklərində Allah qorxusu var idi.

İtaətin tələbi

Həşr Surəsi (Surə 59 – Toplanma surəsi) Quranın nazil olunmasından danışaraq On Əmrin verilməsinə istinad edir. Qurandan fərqli olaraq, On Əmr dağda, dəhşətli vəziyyətdə verilmişdir.

“Əgər Biz bu Quranı dağa nazil etsəydik, sən onun Allahın qorxusundan boyun əyib parça-parça olduğunu görərdin. Biz bu misalları insanlar üçün çəkirik ki, bəlkə, fikirləşələr. O, Özündən başqa heç bir məbud olmayan, qeybi və aşkarı Bilən Allahdır. O Mərhəmətlidir, Rəhmlidir”.

(Surə Həşr 59:21-22)

Lakin vacib sual hələ də qalır. Onlar neçə əmrə itaət etməli idilər? Növbəti ayələr On Əmrdən əvvəl gəlir:

“Musa isə dağa – Allahın hüzuruna çıxdı. Rəbb onu dağdan çağırıb dedi: «Yaqub nəslinə, İsrail övladlarına belə söylə: …Əgər sözümə diqqətlə qulaq asıb əhdimə riayət etsəniz, siz bütün xalqlar arasından Mənə məxsus xalq olacaqsınız. Bütün yer üzü Mənimdir”

Çıxış 19:3,5

Bu ayə isə On Əmrdən dərhal sonra verildi:

 “O, əhd kitabını əlinə alıb xalqa ucadan oxudu və onlar dedilər: «Rəbbin söylədiyi bütün sözlərə əməl edib qulaq asacağıq!»”  

Çıxış 24:7

Tövratın sonuncu kitabında (cəmi beş kitabdır) Musanın sonuncu sözləri qeyd edilir. O, Qanuna itaət barədə belə deyir:

“Allahımız Rəbb bütün bu qaydalara əməl etməyi və Ondan qorxmağı bizə ona görə buyurdu ki, həmişə güzəranımız xoş olsun, bugünkü kimi bizi sağ saxlasın. Allahımız Rəbbin hüzurunda bizə buyurduğu bütün bu əmrlərə diqqətlə əməl etsək, bunu bizə salehlik sayacaq”

Qanunun Təkrarı 6:24-25

Salehliyin əldə edilməsi barədə

Burada yenə ‘salehlik’ (təqva) sözünə rast gəlirik. Bu, çox vacib sözdür. Əvvəlcə biz bu sözə  Adəmin nümunəsində rast gəldik. Allah Adəmin oğullarına (bizə!) dedi:

“Ey Adəm oğulları! Sizə ayıb yerlərinizi örtəcək libas və bəzək-düzək nazil etdik. Təqva libası isə daha xeyirlidir. Bu, Allahın dəlillərindəndir. Bəlkə düşünüb (onlardan) ibrət alasınız”.    

Surə 7:26 Əraf

 İbrahimin ikinci əlamətində Allah İbrahimə (s) oğul vəd etdi. İbrahim (s) Allahın sözünə iman etdi.

“İbram Rəbbə iman etdi və Rəbb bunu ona salehlik saydı”

Yaradılış 15:6

(Salehlik mövzusunun tam açıqlamasını oxumaq üçün  İbrahimin ikinci əlamətini oxuyun).

Qanun da salehliyi əldə etməyin yolunu göstərir: “Bütün bu əmrlərə diqqətlə əməl etsək, bunu bizə salehlik sayacaq”

Qanunun Təkrarı 6:25

Salehliyi əldə etmək şərti çox qətidir. “Bütün bu əmrlərə diqqətlə əməl etsək” deyilir; bu halda saleh sayılacağıq.  Adəmin nümunəsində biz bunu artıq gördük. Bir itaətsiz hərəkətə görə Allah onu mühakimə edərək Cənnətdən qovdu. Allah bir neçə itaətsiz hərəkəti gözləmədi.  Lutun nümunəsində oxuduğumuz kimi, Allah Lutun arvadı ilə də eyni davrandı. Bu məsələnin ciddiliyini anlamaq üçün Qanuna riayətin ciddiliyi haqqında növbəti ayələrə nəzər salın.

Gəlin bu barədə düşünək. Universitetdə oxuyarkən bəzən professor imtahanda bizə çoxlu, məsələn, 25 sual verirdi və cavablandırmaq üçün bizə seçim verirdi. İmtahanda biz, məsələn, 25 sualdan 20 suala cavab verə bilərdik. Bir tələbə bir sualı, digəri isə başqa sualı asan hesab edərək onu cavablandırırdı. Beləliklə,  professor imtahanı bizə asanlaşdırırdı.

Bəzi adamlar Qanunun On Əmrinə də belə yanaşırlar. Onlar hesab edirlər ki, On Əmri verəndən sonra Allah seçim verdi: «On Əmrdən istədiyiniz beş əmri seçib onlara riayət etməyə çalışın”. Lakin yox, bu, belə deyil. Adamlar istədikləri bəzi əmrlərə deyil, BÜTÜN əmrlərə riayət etməli idilər. Yalnız bütün əmrlərə diqqətlə əməl edən kəs saleh sayılacaq.

Bəs niyə bəzi adamlar Qanuna belə münasibət bəsləyirlər? Çünki Qanunu icra etmək çox çətindir; xüsusilə, ona görə ki, Qanun bir gün deyil, ömür boyu icra edilməsi üçün verilir. Beləliklə, özümüzü aldadıb tələbi zəiflətmək bizə daha asandır. Bu əmrlərə bir daha nəzər salın və özünüzə sual verin: «Bunlara əməl edə bilərəmmi? Hamısına? Hər gün? Birini də pozmadan?” Bu sualları özümüzə verməliyik, çünki On Əmr hələ də qüvvədədir. Allah onları ləğv etməyib; Musadan (s) sonrakı peyğəmbərlər də On Əmri təsdiqləyib – İsa Məsih və Məhəmməd (s) daxil olmaqla, buraya baxın. Bunlar bütpərəstlik, bir Allaha səcdə, zina, oğurluq, qətl, yalan və s. haqqında əsas əmrlər olduğuna görə əbədidir. Hamımız onlara riayət etməliyik. Heç kim başqasının əvəzinə bu suallara cavab verə bilməz. Hərə özünə görə cavab verməlidir. Eləcə də, hər kəs Məhkəmə Günündə Allah qarşısında bu suallara cavab verəcək.

Allahın verdiyi ən vacib sual

Qanunun Təkrarı 6:25-dəki sualı şəxsi edərək verəcəyəm ki, özünüzə cavab verə biləsiniz. Qanundan olan bu suala verdiyiniz cavabdan çox şey asılıdır. Özünüzə aid olan cavabı seçin.

Qanunun Təkrarı 6:24-25-ci ayə sizə aid edilir:

Allahım Rəbb bütün bu qaydalara əməl etməyi və Ondan qorxmağı mənə ona görə buyurdu ki, həmişə güzəranım xoş olsun, bugünkü kimi məni sağ saxlasın. Allahım Rəbbin hüzurunda mənə buyurduğu bütün bu əmrlərə diqqətlə əməl etsəm, bunu mənə salehlik sayacaq.

Bəli – mən bütün qaydalara əməl edirəm.

Yox – mən bütün qaydalara əməl etmirəm.

Musanın birinci əlaməti: Pasxa

İbrahim peyğəmbərdən (s) sonra təxminən 500 il keçdi. İndi təxminən b.e.ə.1500-ci ildir. İbrahim öldü, onun İshaqdan olan nəsli indi İsraillilər adlanır. Bu xalq çox böyüdü və Misirdə qul oldu, çünki İbrahimin (s) nəticəsi Yusif Misirə qul əsarətinə  satıldı və bir neçə il sonra bütün ailə Misirə köçdü. Bu, Musa yazdığı Tövratın ilk kitabı olan Yaradılış 45-46-cı fəsillərdə bəhs edilir.

Beləliklə, biz indi daha bir böyük peyğəmbər olan Musaya (s) nəzər salacağıq. Onun həyatı Tövratın ikinci kitabında təsvir edilir. Rəbb Musaya (s) fironla görüşməyi əmr etdi. Nəticədə, Musa (s) ilə fironun sehrbazları arasında münaqişə baş verdi. Bu münaqişə zamanı Misirə və firona qarşı əlamət olaraq doqquz cəza gəldi. Lakin Firon Rəbbin iradəsinə tabe olmadı və bu əlamətlərdən nəticə çıxararaq itaət etmədi.

Surə Naziat (Surə 79 – Can alanlar surəsi) həmin hadisələri belə təsvir edir:

“Musanın hadisəsi sənə yetişdimi? O zaman Rəbbi onu müqəddəs Tuva vadisində səsləyib demişdi: “Fironun yanına yollan! O, həddini çox aşmışdır. De: “(Günahlardan) xilas olmaq istəyirsənmi? Səni Rəbbinə doğru yönəldimmi ki, (Ondan) qorxub çəkinəsən?” (Musa) ən böyük möcüzəni (Firona) göstərdi”

(Surə Naziat 79:15-20)

Surə Muzzəmmil (Surə 73 – Örtünüb bürünən surəsi) fironun cavabını qeyd edir:

“Firon elçiyə asi oldu. Biz də onu şiddətli bir əzabla yaxaladıq”

(Surə Muzzəmmil 73:16)

Naziat Surəsində təsvir olunan Musanın böyük möcüzəsi və fironun cəzası Muzzəmmil surəsində qeyd olunurmu? Əlamət və cəza onuncu bəladadır.

Onuncu bəla

Beləliklə, Allah onuncu və ən dəhşətli cəzanı göndərəcəyini söylədi. Tövrata görə, 10-cu cəzadan əvvəl bir çox izahlar verildi və hazırlıq görüldü. Quran həmçinin bu barədə danışır. Növbəti ayəyə fikir verin:

Biz Musaya doqquz aşkar möcüzə verdik. İsrail oğullarından soruş; (Musa) onların yanına gəldikdə Firon ona: “Ey Musa! Mən sənin ovsunlandığını zənn edirəm” – demişdi. (Musa) dedi: “Sən artıq bilirsən ki, bunları yalnız göylərin və yerin Rəbbi, açıq-aşkar möcüzə olaraq endirdi. Mən isə, ey Firon, sənin məhv olacağını yəqin bilirəm”

sure İsra 17 :101-102

Beləliklə, Firon ‘məhv olacaqdı’. Bu, necə baş verməli idi? Allah əvvəllər müxtəlif bəlaları göndərmişdi. Nuhun dövründə daşqın baş verdi; Lutun arvadı daş sütununa döndü. Fironun məhvi isə fərqli olmalı idi, çünki bu, bütün adamlar üçün böyük bir ibrət dərsi olmalı idi. Quran deyir:

“(Musa) ən böyük möcüzəni (Firona) göstərdi.”

(Surə 79:20)

Tövratın Çıxış adlanan hissəsində 10-cu bəlaya aid buradan oxuya bilərsiniz. Tam və təfsilatlarla verilmiş bu məlumat sizə növbəti izahı anlamağa kömək edəcək.

Pasxa Quzusu ölümdən xilas edir

Müqəddəs Yazı burada bizə Allahın göndərəcəyi cəza barədə yazır: ilk oğul ölməlidir. Yalnız quzu qurban gətirilmiş evdən bəla yan keçəcəkdi. Həmin qurbanın qanından evin qapısının yan taxtasına sürtməli idilər. Firon bunu etmədiyi halda taxtının varisi olan oğlu öləcəkdi. Misirdəki hansı evdə qurbanın qanı qapı taxtasına sürtülməsə, ilk oğul öləcəkdi. Beləliklə, Misir milli təhlükə ilə qarşılaşdı.

Lakin qurbanın qanı qapı taxtasına sürtülmüş evlərdə salamatlıq olacaqdı. Allahın mühakiməsi bu evdən yan keçəcəkdi. Həmin gün və həmin əlamət Pasxa adlandırıldı. Qapı taxtasına sürtülmüş qan kimlər üçün əlamət idi? Tövrat bizə deyir:

Rəbb Musaya dedi: “… Rəbb Mənəm. Sizin olduğunuz evlər üzərindəki qan sizin üçün əlamət olacaq. Qanı görəndə yan keçəcəyəm və Misir ölkəsini cəzalandırdığım zaman sizə məhvedici bəla gəlməyəcək”.

(Çıxış 12:12-13)

Beləliklə, Rəbb evlər üzərindəki qana baxırdı; qanı görəndə yan keçirdi. Qan Rəbb üçün əlamət deyildi. Ayədə Allah deyir: “…qan sizin üçün əlamət olacaq”. Həmçinin qan Tövratı oxuyan bütün adamlar üçün də əlamət idi. Bu qan bizə hansı mənada əlamətdir? Bədbəxtlik gətirən bu gündən sonra Rəbb əmr etdi:

“Bu, Misirliləri bəlaya saldığı zaman Misirdə İsrail övladlarının evləri yanından keçib xilas edən Rəbb üçün Pasxa qurbanıdır”.

(Çıxış 12:27)

Yəhudi təqvimi Pasxa ilə başlayır

Beləliklə, İsraillilərə hər il Pasxa bayramını qeyd etmək əmr olundu. İsraillilərin təqvimi Qərbdəki təqvimdən bir qədər fərqlənir; Qərbdəki təqvimlə izləsəniz, Ramadan kimi, həmin günün tarixi hər il bir qədər fərqli olacaq. İlin uzunluğu fərqli olduğuna görə Qərbdəki təqvimlə fərq yaranır. Lakin 3500 keçəndən sonra bu günə qədər yəhudilər hər il Rəbbin Tövratda verdiyi əmrinə itaət edərək Pasxa bayramını qeyd edir və Musanın (s) dövründə baş vermiş hadisəni xatırlayırlar.

Yaxınlaşan yəhudi Pasxa bayramı üçün çox sayda quzunun kəsildiyi müasir gündən mənzərə

Bu şəkildə siz müasir yəhudilərin Pasxa qurbanlarını görürsünüz. Bu, Qurban bayramına bənzəyir.

Tarixdə bu bayrama nəzər salsaq qeyri-adi bir şey görəcəyik. Siz bunu Müjdədə (İncildə) də görə bilərsiniz. Peyğəmbər İsa Məsihin (s) həbsi və məhkəməsi barədə yazılıb:

Sonra Yəhudi başçıları İsanı Qayafanın yanından vali sarayına apardılar. Səhər açılırdı. Amma özləri vali sarayına girmədilər ki, murdar olmasınlar və Pasxa yeməyini yeyə bilsinlər… Pilat yəhudilərə dedi: “Axı sizdə bir adətdir ki, Pasxa zamanı mən sizin üçün bir nəfəri azad edirəm. İndi istəyirsinizsə, sizin üçün Yəhudilərin Padşahını azad edim?» Bunun cavabında onlar yenə bağırıb dedi: «Bu adamı yox…”

Yəhya 18:28, 39-40

Başqa sözlə, İsa Məsih (s) Pasxa günü həbs olunaraq edam edildi. Yadınızdadırsa, İbrahimin üçüncü nümunəsində Yəhya (s) peyğəmbər İsa barədə deyir:

“Dünyanın günahını aradan götürən Allah Quzusu budur!”      

(Yəhya 1:29-30)

İsa (s) Pasxa günü məhkum olunur

Burada biz əlamətin böyüklüyünü görürük. Allahın Quzusu olan İsanın (s) edam edildiyi (qurban -olduğu) həmin gündə (Qərb təqvimi ilə b.e. 33-cü il) bütün yəhudilər 1500 il əvvəl baş vermiş Pasxa bayramını xatırlayaraq qurban gətirirdilər. Məhz buna görə yəhudi Pasxa bayramı hər il adətən xristianların məsihçilərin Pasxa bayramı ilə eyni həftədə qeyd edilir. Xristianların Məsihçilərin Pasxa bayramı İsa Məsihin ölümünün xatirəsi üçün qeyd edilir; İsa (s) həmin gün qurban olmuşdu. (xristianların və yəhudilərin Pasxa bayramları eyni tarixdə deyil, çünki yəhudi və Qərbi təqvimlərində ilin uzunluğu fərqlidir; lakin adətən, həmin həftə qeyd olunur).

İndi bir dəqiqəlik əlamətlər və ya işarələr barədə fikirləşin. Bəzi işarələrə nəzər salın:

‘İşarələr’ nə edir? Bizi başqa bir şey düşünməyimiz üçün düşündürücülərdir

Sümüklərin işarəsini görəndə dərhal ölüm və təhlükə barədə düşünürük. Qızıl alaqapıları görəndə McDonalds yadımıza düşür. Tennisçi Nadalın başındakı çənbərin üzərində olan ‘√’ işarəsini görəndə Nike yadımıza düşür. Nike Nadalın üzərində bu işarəni görəndə onu yada salmağımızı istəyir. Başqa sözlə, əlamətlər və ya işarələr fikrimizi və ağlımızı istiqamətləndirirlər. Musanın (s) nümunəsində Allah bizə əlamət verdi. Allah nə üçün bizə əlaməti və ya işarəni verdi? Çünki İsanın öldüyü gün qurbanların gətirilməsi İsa Məsihin (s) qurbanına işarə edir.

Pasxa İsa əl Məsihin qurbanlığına işarə edən mənə bir əlamətdir

Fikirlərimiz diaqramda göstərdiyim kimi belə istiqamətlənir. Əlamət İsa Məsihin qurbanına işarədir. Birinci Pasxada quzular qurban gətirildi, qan axıdıldı, qapılara sürtüldü ki, adamlar sağ qalsınlar. Eləcə də, İsaya işarə edən əlamət bizə bunu deyir: Allahın Quzusu olan Məsih öldü ki, biz yaşayaq.

İbrahim oğlunun qurbanlığı bizi düşüncə tərzimizdə İsa əl Məsihə göstərməli idi

İbrahimin qurbanı da bizə İsa Məsihin ölümünü xatırladır

İbrahimin üçüncü nümunəsində biz gördük ki, İbrahim (s) oğlunu qurban gətirməsi ilə Moriya dağında sınağa çəkildi. Onun oğlu əvəzinə bir quzu qurban oldu. Quzu öldü ki, İbrahimin oğlu yaşasın. İsa (s) həmin Moriya dağında qurban oldu. Bu, bir əlamət idi; İsa Məsih (s) həmin yerdə qurban oldu. Musanın bu əlamətində biz həmin hadisəyə – İsanın (s) qurbanına – daha bir işarə görürük. Hadisə təqvimin Pasxa Qurbanı günündə baş verdi. Quzunun qurbanı eyni hadisəyə işarə edir. Nə üçün? Başa düşmək üçün Musanın növbəti əlamətinə nəzər salacağıq. Bu əlamət – Sina dağında verilmiş Qanundur.

Fironun hekayəsi necə bitdi? Tövratda oxuyuruq ki, firon xəbərdarlığı eşitmədi və onun ilk oğlu (varis) həmin gecə öldü. Beləliklə, o, nəhayət, İsraillilərə Misiri tərk etməyə icazə verdi. Sonra isə fikrini dəyişib onları Qırmızı dənizə qədər təqib etdi. Orada Rəbb İsrailliləri dənizdən keçirtdi, firon isə öz qoşunu ilə birlikdə suda batdı. Doqquz bəladan, Pasxa günü ölümdən, qoşunun məhvindən sonra Misir çox zəiflədi və daha heç vaxt dünyada böyük qüvvə əldə etmədi. Allah Misiri mühakimə etdi.

İbrahim İsmayılı yoxsa İshaqı qurban gətirdi?

Söhbət İbrahim peyğəmbərin (s) öz oğlunu qurban gətirməsindən düşəndə dostlarım təkid edirlər ki, İbrahim peyğəmbərin (s) qurban gətirmək istədiyi oğlu Saradan doğulan kiçik oğlu İshaq deyil, Həcərdən doğulan Həzrət İsmayıl olub. Buna görə, Quranda bu barədə oxuyanda təəccüblənirəm. Bunu dostlarıma göstərəndə onlar da təəccüb edirlər. İbrahimin üçüncü nümunəsində mühüm olan bu hadisəyə nəzər saldıq. Həmin mətn tam olaraq burada verilir. Beləliklə, necə yazılıb? Həmin ayə burada təkrar verilir.

O, böyüyüb (atası ilə) bərabər çalışmaq həddinə çatdıqda (İbrahim) dedi: “Oğlum! Yuxuda gördüm ki, səni qurban kəsirəm. Bax gör nə düşünürsən!” O dedi: “Atacan! Sənə buyurulanı yerinə yetir. Allah qoysa mənim səbrlilərdən olduğumu görəcəksən”. (Əl-Saffat 37:102)

İbrahimin (s) qurban gətirməsinə aid olan bu ayədə oğulun adı qeyd olunmur. Belə halda daha çox araşdırma və tədqiqatlar etməliyik. Bütün Quranda İsmayıl peyğəmbərin adını axtarsanız görəcəksiniz ki, bu ad 12 dəfə qeyd olunur.  

  • İki dəfə onun adı atası İbrahimin adı ilə bərabər çəkilir (2:125, 2:127). 
  • Beş dəfə onun adı İbrahim və qardaşı İshaq ilə birgə çəkilir (3:84, 4,163, 2:133, 2:136, 2:140). 
  • Qalan ayələrdə isə, onun adı atası İbrahimin adı ilə çəkilmir. İsmayıl peyğəmbərlərin siyahısında qeyd olunur (6:86, 14:39, 19:54, 21:85, 38:48). 

İsmayılın adı atası İbrahimin (s) adı ilə bərabər çəkiləndə, fikir verin ki, söhbət qurbandan deyil, duadan gedir. 

“Biz evi (Kəbəni) insanlar üçün ziyarət və əmin-amanlıq yeri etdik. “İbrahimin dayandığı yeri namazgah edin!” Biz İbrahimə və İsmailə: “Evimi təvaf edənlər, etikafa girənlər, rüku və səcdə edənlər üçün təmizləyin!”– dedik” (əl-Bəqərə 2:125).

“O zaman İbrahim və İsmail evin (Kəbənin) bünövrəsini qaldırarkən (belə) (dua etdilər): “Ey Rəbbimiz! (bunu) bizdən qəbul et! Həqiqətən, Sən Eşidənsən, Bilənsən!” (əl-Bəqərə 2:127).

İsmayılın qurban ilə sınanması barədə Müqəddəs Quran heç yazmır. Quran, sadəcə, “oğul” deyə, yazır. Bəs, nə üçün adamlar qurban gətirilən oğulun İsmayıl olduğuna inanırlar?

İbrahimin oğlunun qurban gətirilməsi haqqında

Yusuf Əli Quranın həm böyük şərhçisi, həm də tərcüməçisidir.  Onun şərhlərini buradan oxuya bilərsiniz: http://əl-quran.info

O, oğulun qurban gətirilməsinə aid mətni şərh edərkən iki qeyd verir.

 4071  Bu, Suriya və Fələstinin məhsuldar torpağı idi. Müsəlman ənənəsinə görə, burada doğulan oğul İbrahimin birinci oğlu, yəni, İsmayıl olub. Adın özü “eşitmək” mənasını daşıyan “samiə” kökünə malikdir: Allah İsmayılın dualarını eşitdi (ayə 100). İsmayıl doğulanda İbrahimin 86 yaşı var idi  (Yaradılış 16:16).

Yusuf Əli bunu yalnız “Müsəlman ənənəsinə” görə deyir. 

4076 Bizim nöqteyi-nəzərimiz Əhdi-Ətiqə əsaslanan Yəhudi-Xristian nöqteyi-nəzəri ilə müqayisə oluna bilər. Bildiyiniz kimi, yəhudilərin əcdadı İbrahimin kiçik oğlu İshaq, ərəblərin əcdadı isə böyük oğlu İsmayıldır. Yəhudilərin ənənəsi ailənin daha gənc nəslini izzətləndirmək üçün İshaqın qurban gətirilməsi barədə bəhs edir (Yaradılış  22:1-18). İshaq atası İbarhim 100 yaşında olanda dünyaya gəldi (Yaradılış  21:5), İsmayıl doğulanda isə İbrahimin 86 yaşı var idi (Yaradılış  16:16). Beləliklə, İsmayıl İshaqdan 14 yaş böyükdür. 14 il ərzində İsmayıl İbrahimin yeganə oğlu olub; İshaq heç vaxt İbrahimin yeganə oğlu olmayıb. Əhdi-Ətiq qurban barədə danışarkən yazır: Allah dedi: «Sevdiyin yeganə oğlunu – İshaqı götürüb Moriya torpağına get. Orada sənə göstərəcəyim bir dağda oğlunu yandırma qurbanı olaraq təqdim et» (Yaradılış  22:2).

Yusuf Əli öz qeydində Tövratın “Sevdiyin yeganə oğlunu” yazdığını deyir (Genesis 22:2). İsmayıl İshaqdan 14 yaş böyük idi. Buna görə də, qurban gətirilməli olan yeganə oğul İsmayıl olmalı idi.  Lakin o, daha əvvəlki fəsildə, Yaradılış 21-də İbrahimin (s) İsmayılla Həcəri artıq yola saldığını unudur.  Yaradılış 22-də İshaq “yeganə oğul” adlandırır, çünki, əslində, o, “yeganə oğul” idi və İsmayıl artıq evdən qovulmuşdu.  Bu barədə burada daha çox oxuya bilərsiz.

İbrahimin oğlunu qurban gətirməsi: Tövratın şəhadəti

Beləliklə, Quran oğulun adını çəkmir. Tövrat isə çox aydın yazır. Tövrat Yaradılış 22-də İshaqın adını altı dəfə qeyd edir (22:2, 3, 6, 7 (2 dəfə), 9).

Məhəmməd peyğəmbər (s) Tövratı dəstəkləyirdi

Məhəmməd peyğəmbər (s) Tövratı dəstəkləyirdi. Bunu hədislər aydın söyləyir.  Buna dair bir neçə hədis var, məsələn:

“Sənə və səni göndərənə iman etdim” Sunan Abu Dawud Book 38, No. 4434

Peyğəmbər İsa əl Məsih (s) Tövratı dəstəkləyirdi

Burada gördüyümüz kimi, peyğəmbər İsa əl-Məsih (s) də Tövratı dəstəkləyirdi. Məqalədə onun təlimindən bir hissəyə istinad edirik:

“Sizə doğrusunu deyirəm: göy və yer keçib getmədən, hər şey icra olmadan Qanundan ən kiçik bir hərf və ya bir nöqtə belə, yox olmayacaq. Beləliklə, bu əmrlərdən ən kiçiyindən birini kim pozarsa və başqalarına da bu cür öyrədərsə, Səmavi Padşahlıqda ən kiçik sayılacaq. Amma kim bu əmrləri yerinə yetirər və başqalarına da öyrədərsə, Səmavi Padşahlıqda böyük sayılacaq” (Matta 5:18-19).

Xəbərdarlıq: Ənənə Tövratdan üstün olmamalıdır

İstənilən bir ənənə səbəbilə Musanın Tövratını kənara atmaq ağıllı iş deyil. Əslində, peyğəmbər İsa əl-Məsih (s) onun dövründə yaşayan dini rəhbərləri məhz elə buna görə tənqid edirdi: onlar öz ənənələrini Qanundan üstün tuturdular. Məsələn:

İsa cavabında onlara dedi: «Bəs siz nə üçün öz adət-ənənəniz naminə Allahın əmrini pozursunuz? Çünki Allah belə əmr etdi: “Ata-anana hörmət et” və “Atasını yaxud anasını söyən adam öldürülməlidir”. Sizsə deyirsiniz: “Kim atasına yaxud anasına ‹məndən umduğun yardım Allaha həsr olundu› desə, onda atasınaa hörmət etməyə bilər”. Beləliklə, siz öz adət-ənənəniz naminə Allahın kəlamını heç edirsiniz. Ey ikiüzlülər! Yeşaya peyğəmbər sizin üçün nə yaxşı söyləyib! O demişdir: “Bu xalq dodaqları ilə Mənə hörmət edir, amma qəlbləri Məndən uzaqdır. Boş yerə Mənə səcdə edirlər, insan əmrlərindən çıxardıqları təlimləri öyrədirlər”» (Matta 15:3-8).

Burada peyğəmbər ciddi xəbərdarlıq edir: anənələrə görə Allahın Sözüna etinasızlıq göstərilməməlidir.

Bugünkü Tövratın şəhadətini Ölü Dəniz Əlyazmaları tərəfindən dəstəkləyirlər

Növbəti diaqram göstərir ki, Tövratın ən erkən nüsxələri olan Ölü Dəniz Əlyazmaları (b.e.ə. 200-ci il. Əlavə məlumat üçün buraya baxın).  Yəni, Məhəmməd peyğəmbərin (s) və peyğəmbər İsa əl Məsihin (s) istinad etdiyi Tövrat bu gün istifadə olunan həmin Tövratdır.

Bugünkü Müqəddəs Kitabın qədim əlyazmaları 

Peyğəmbərlərin açıqlamaları bu məsələyə aydınlıq gətirir.

İbrahimin üçüncü nümunəsi: Qurban

Böyük peyğəmbər İbrahimə (s) Allah oğul vəd etmişdi. Buna biz İbrahimin ikinci nümunəsində nəzər saldıq. Allah Öz vədini yerinə yetirdi. Əslində, Tövrat İbrahimin (s) hekayəsini davam edir və onun iki oğlu barədə yazır. Tövratda, Yaradılış 16-cı fəsildə İbrahimin Həcərdən doğulan oğlu İsmaildən, 14 il sonra isə, 21-ci fəsildə,  Saradan doğulan oğlu İshaqdan bəhs edilir. Təəssüf ki, onun evində bu iki qadın – Həcərlə Saranın arasında böyük rəqabət başladı; nəticədə İbrahim Həcəri və onun oğlunu evindən yola saldı. Bu, eləcə də, Allahın Həcərə və İsmailə xeyir-dua verməsi barədə buradan oxuya bilərsiniz. 

İbrahim peyğəmbərin qurbanı: Eid əl-adha üçün əsas

Beləliklə, tək bir oğul ilə öz evində qalmış İbrahim (s) ən böyük sınağı ilə rastlaşır. Bu sınaq bizə Düz Yolu açıqlayır. İbrahimin öz oğlunu qurban gətirməsinə aid Tövrat və Quranın mətnini buradan oxuya bilərsiniz. Kitablarda təsvir olunan məhz bu hekayəyə görə eid əl-adha bayram kimi qeyd edilir. Lakin bu, sadəcə tarixi hadisə deyildir. Bu, daha böyük bir şeydir.

Kitablarda yazılandan görə bilərik ki, İbrahim (s) üçün bu, sadəcə bir sınaq deyildi. İbrahim peyğəmbər olduğuna görə bu sınaq da bizim üçün bir ibrətdir. Biz bu sınaqda Allahın bizim qayğımıza qalması barədə öyrənə bilərik. Buradakı ibrət nədən ibarətdir? İbrahim öz oğlunun qurban təqdim ediləcəyi yerə ad vermişdi. Lütfən, bu ada fikir verin. Tövratın bu ayələri burada göstərilir; beləliklə, siz onları oxuya bilərsiniz.

“İbrahim başını qaldırıb baxdı və arxasında buynuzları kolluğa ilişmiş bir qoç gördü. İbrahim gedib qoçu götürdü və oğlunun əvəzinə yandırma qurbanı olaraq təqdim etdi. İbrahim o yeri Yahve-İre (İbrani dilində “Rəbb hazırlayar”) adlandırdı; buna görə də indiyə qədər belə deyilir: «Rəbbin dağında hazırlanacaq»” (Yaradılış 22:13-14).

İbrahimin o yerə verdiyi ada fikir verin. O, həmin yeri “Rəbb hazırlayar” adlandırdı. Burada keçmiş zaman, indiki zaman və ya gələcək zaman istifadə olunur? Aydındır ki, gələcək zamandır. Daha aydın etmək üçün növbəti ayədə izah edilir (bunu Musa (s) hadisədən təxminən 500 il sonra Tövratı yazanda əlavə etmişdi): «Rəbbin dağında hazırlanacaq». Yenə də, bu, gələcək zamandadır və söhbət gələcəkdən gedir. Əksər adamlar fikirləşir ki, söhbət qoçdan gedir. Bu qoç sıx meşədə ilişib qalmışdı və daha sonra İbrahim onu öz oğlunun əvəzinə qurban gətirdi. Lakin İbrahim bu yerə ad verəndə qoç artıq kəsilmiş, qurban təqdim edilmiş və yandırılmışdı. İbrahim artıq kəsilmiş, qurban təqdim edilmiş və yandırılmış qoçu nəzərdə tutsaydı, həmin yerə “Rəbb hazırladı” adını verərdi. Ad keçmiş zamanda olmalı idi. Musa (s) isə İbrahimin oğlunun yerində qurban gətirilmiş qoç barədə yazardı: «Rəbbin dağında hazırlandı». Ancaq həm İbrahim, həm də Musa yerin adını gələcək zamanda göstərdilər və buna görə də, artıq ölü və qurban gətirilmiş qoçu nəzərdə tutmurdular. 

Bəs, onlar nə haqda fikirləşirdilər? Cavabı tapmaq üçün görək hekayənin əvvəlində Allah İbrahimi qurban gətirmək üçün haraya göndərir:

Allah dedi: «Sevdiyin yeganə oğlunu – İshaqı götürüb Moriya torpağına get. Orada sənə göstərəcəyim bir dağda oğlunu yandırma qurbanı olaraq təqdim et» (2-ci ayə).

Bu, «Moriya» torpağında baş verdi. Bu torpaq haradadır? İbrahimin dövründə (təxminən, b.e.ə.2000-ci ildə) bu, səhralıq olduğuna baxmayaraq, min il sonra (təxminən, b.e.ə.1000-ci ildə) məşhur Padşah Davud orada Yerusəlim şəhərini saldı, onun oğlu Süleyman isə orada Məbədi tikdi. Biz bu barədə peyğəmbərlərin yazılarında oxuyuruq:

“Süleyman Yerusəlimdə atası Davuda Rəbbin göründüyü Moriya dağında, Yevuslu Ornanın xırmanında Davudun hazırladığı yerdə Rəbbin məbədini tikməyə başladı” (2 Salnamələr Kitabı 3:1).

Başqa sözlə, İbrahimin (və daha sonra Musanın) dövründə “Moriya dağı” səhrada yerləşən bir dağın zirvəsi idi. Lakin 1000 il sonra, Davud və Süleymanın dövründə bu yer İsrail xalqının mərkəzinə və paytaxtına çevrildi. Onlar burada Rəbbə məbəd tikdilər. Həmin yer bu gün də yəhudilər üçün müqəddəs hesab olunur. 

Moriya dağı İbrahim (s) deyil, Rəbb tərəfindən seçilmişdir. Cinn Surəsi izah edir (Surə 72 – Cinn):

“Şübhəsiz ki, məscidlər Allahındır. Allahdan başqa heç kəsə dua etməyin!” (Surə Cinn 72:18)

İbadət yerlərini Rəbb Özü seçir. Bu yerin seçilməsinin səbəbini biz aşkar edirik.

İsa əl Məsih və Moriya Dağında təqdim olunan qurban

Burada biz İsa əl Məsihə (s) və İncilə birbaşa istinadı görürük. Biz İsanın adlardan biri haqqında biləndə bu əlaqəni görürük. İsaya  bir çox ad verilmişdir. Onun ən tanınmış adı «Məsih» olub. İsanın daha bir vacib və məşhur adı var. Biz bunu İncildə, Yəhyanın Müjdəsində oxuyuruq; Yəhya peyğəmbər (İncildə Vəftizçi Yəhya) deyir:

“Ertəsi gün Yəhya İsanın ona tərəf gəldiyini görüb dedi: «Dünyanın günahını aradan götürən Allah Quzusu budur! “Məndən sonra bir Şəxs gəlir ki, məndən üstündür, çünki məndən əvvəl var idi” deyib haqqında danışdığım Kəs budur” (Yəhya 1:29-30).

Yəhya İsaya (s) daha az tanınan, lakin çox mühüm olan «Allah Quzusu» adını verdi. İndi isə gəlin İsanın həyatının sonuna nəzər salaq. O, harada həbs olundu və edama məhkum edildi? Yerusəlim şəhərində. Gördüyümüz kimi, bu, həmin o «Moriya Dağı»dır. Onun həbsi barədə çox aydın yazılıb:

“İsanın Hirodun idarə etdiyi vilayətdən olduğunu bildikdə Onu Hirodun yanına göndərdi. Çünki o günlər Hirod da Yerusəlimdə idi” (Luka 23:7).

Başqa sözlə, İsanın həbsi, məhkəməsi və edama məhkum edilməsi Yerusəlimdə ( = Moriya Dağında) baş verdi.

Gəlin indi İbrahimə qayıdaq. O, niyə bu yeri gələcək zamanda «Rəbbin dağında hazırlanacaq» deyə adlandırdı? O, peyğəmbər idi və gələcəkdə bu dağda nəyinsə hazırlanacağı ona açılmışdı. Həmin hekayədə İbrahimin oğlu sonuncu anda ölümdən xilas edilir, çünki onun əvəzində quzu ölür. İki min il sonra «Allahın Quzusu» adlandırılan İsa həmin yerdə həbs olunur və ölümə məhkum edilir!

Yerusəlimdə / Moriya Dağında baş verən hadisələrin vaxtları

Qurban İbrahimi ölümdən satın aldı

Bu, bizim üçün vacibdirmi? İbrahimin bu hekayəsinin sonuna diqqət yetirirəm. Quranın Saffat Surəsinin 31:107-ci ayəsində İbrahim (s) haqqında belə deyilir:

“Biz onun əvəzinə böyük bir qurbanlığı fidyə verdik”.

“Fidyə” ifadəsinin mənası nədir? Fidyə – girovu azad etmək üçün qiymət ödəməkdir. İbrahimin (s) fidyəsi nə deməkdir? O, nəyinsə girovu idi. Böyük peyğəmbər olduğuna baxmayaraq, bu, həqiqətdir! O, nəyin girovu idi? Onun oğlu haqqında hekayə bizə bu suala cavab verir. O, ölümün girovu idi. Peyğəmbər olduğuna baxmayaraq, ölüm onu girov etmişdi. Biz Adəmin nümunəsindən gördük ki, Allah Adəmi və onun övladlarını (peyğəmbərlər daxil olmaqla hər kəsi) ölümə məhkum etdi. Onların hamısı ölümün girovlarıdırlar. Ancaq elə olur ki, bu hekayədə İbrahim (s) qurbanlıq quzusu vasitəsilə satın alındı. Növbəti nümunələrə nəzər salsanız (Adəm, Habil və Qabil, Nuh, İbrahim 1) görəcəksiniz ki, peyğəmbərlər həmişə heyvan qurbanlarını gətirirdilər. Onlar qurbanın xilas gətirmək xüsusiyyətini bilirdilər.  Həmçinin, qurbanlar gələcək “Allahın Quzusu” olan İsaya işarə edirlər. Buna görə də, qurbanların İsaya da aidiyyəti var.

Qurban: Bizim üçün xeyir-dua

Moriya Dağındakı quzunun qurbanı bizim üçün də vacibdir. Mübadilənin sonunda Allah İbrahimə elan edir:

“Dünyanın bütün millətləri sənin nəslinin vasitəsilə xeyir-dua alacaq, çünki sən Mənim sözümə qulaq asdın” (Yaradılış 22:18).

Əgər siz «dünyanın bütün millətləri»ndən birinə mənsubsunuzsa (əlbəttə ki, mənsubsunuz!), bunun sizə aidiyyəti var, çünki vədə görə, siz Allahın Özündən «xeyir-dua» ala bilərsiniz! Bu, çox əhəmiyyətli məsələ deyilmi?! İbrahimin hekayəsinin İsa ilə əlaqəsi bizə necə xeyir-dua gətirə bilər? Bu əlaqə nə üçün xeyir-dua gətirir? Biz qeyd edirik ki, İbrahim (s) üçün fidyə verilmişdi və bəlkə də bu, bizim üçün bir işarədir. Ancaq həmin işarə bu hekayədə aşkar deyil. Beləliklə, biz Musanın iki nümunəsi ilə davam edəcəyik. Bunlar bizə cavabı aydın edəcək.

İndi isə mən sadəcə qeyd etmək istəyirəm ki, «övladı» sözü tək haldadır. Bu, cəm halda “övladlar”, adamlar, nəsillər və ya xalqlar deyildir. Vəd olunmuş xeyir-dua İbrahimin tək halda olan «övladı» vasitəsilə gəlməli idi. Həmin “övlad” barədə tək halda “o” deyilir; adamlar və millətlər üçün istifadə edilən cəm halda “onlar” istifadə edilmir. Musanın Pasxa nümunəsi bizə daha çox aydınlıq gətirəcək.